Hátíð hl. Tómasar postula - 3. júlí

„Drottinn minn og Guð minn!“ Mynd: ChatGPT

Hinn 3. júlí minnist kirkjan heilags Tómasar postula. Hann er stundum kallaður „efasemdar-Tómas“, en saga hans og arfleifð sýnir dýpri mynd. Samkvæmt gömlum kristnum heimildum fór Tómas austur á bóginn eftir upprisu Krists og endaði að líkindum líf sitt sem píslarvottur á Indlandi. Í Suður-Indlandi, einkum í ríkjunum Kerala og Tamil Nadu, eru kristin samfélög sem rekja trú sína aftur til Tómasar. Þessar „Tómasarkristnu“ kirkjur, eins og Syro-Malabar kirkjan, hafa varðveitt forna helgisiði og kristna arfleifð sem er í fullri einingu við Rómversk-kaþólsku kirkjuna.

Þó saga kirkjunnar á Indlandi sé flókin og greinar hennar margar, bera allar vott um djúp áhrif heilags Tómasar. Þar má sjá að efasemdir hans í upphafi urðu að djúpri trú, og trú hans varð að kraftmiklu boðunarstarfi.

Af hverju mega kaþólikkar ekki vera frímúrarar?

Fréttir síðustu daga um að kaþólikkum sé óheimilt að vera í Frímúrarareglunni hafa vakið talsverða umræðu. Sumir hafa litið á þetta sem nýtt bann en aðrir tengt það við langa sögu átaka milli kaþólsku kirkjunnar og frímúrarahreyfingarinnar. Í umræðunni hefur jafnvel verið vísað til Musterisriddaranna og ofsókna á miðöldum. En hvað er í raun rétt í þessu máli?

Bannið er ekki nýtt

Kaþólska kirkjan bannaði aðild að Frímúrarareglunni árið 1738 þegar Klemens XII páfi gaf út tilskipunina In eminenti apostolatus. Síðan hafa margir páfar ítrekað þessa afstöðu.

Þegar ný kirkjulög tóku gildi árið 1983 töldu sumir að bannið hefði fallið niður þar sem Frímúrarareglan var ekki lengur nefnd sérstaklega í lögunum. Til að eyða þeim misskilningi gaf Stjórnardeild trúarkenninga Páfastóls út sérstaka yfirlýsingu sama ár. Þar sagði að neikvætt mat kirkjunnar á Frímúrarareglunni hefði ekki breyst og að kaþólikkar gætu ekki jafnframt verið félagar í reglunni. Því er ekki um nýja stefnu að ræða heldur framkvæmd gamallar kenningar sem hefur verið í gildi í nær þrjár aldir.

Snýst þetta um hatur?

Í umræðunni hefur því verið haldið fram að kirkjan hati frímúrara. Slík lýsing á sér þó enga stoð í opinberum skjölum kirkjunnar. Kaþólska kirkjan hefur aldrei kennt að frímúrarar séu vondir menn eða óvinir sem beri að ofsækja. Þvert á móti viðurkennir hún að margir frímúrarar séu heiðarlegt og hjálpsamt fólk. Ágreiningurinn snýst ekki um persónur heldur um hugmyndir. Kirkjan telur að ákveðnar heimspekilegar og trúarlegar forsendur frímúrarareglunnar samrýmist ekki kaþólskri trú.

Hvað með Musterisriddarana?

Oft er vísað til Musterisriddaranna sem eins konar forvera frímúrara. Það er skiljanlegt þar sem sumar frímúrarastúkur nota tákn og sögur sem tengjast Musterisriddurum.

Þótt ýmsar stúkur noti tákn og sögur sem vísa til Musterisriddaranna eru fræðimenn almennt sammála um að engar traustar sögulegar heimildir sýni beina stofnanalega samfellu milli reglunnar sem var leyst upp árið 1312 og frímúrarareglunnar sem varð til á 17. og 18. öld.  Engar sagnfræðilegar sannanir hafa fundist fyrir því að um beina samfellu sé að ræða. Flestir fræðimenn líta á tengslin sem táknræn en ekki söguleg.

Hvað gerðist árið 1307?

Handtökur og réttarhöld yfir Musterisriddurunum eru eitt umdeildasta mál miðalda. Í dag telja margir sagnfræðingar að Filippus IV Frakkakonungur hafi átt þar mestan þátt. Hann skuldaði reglunni mikla fjármuni og hafði bæði pólitíska og fjárhagslega hagsmuni af því að brjóta hana niður.

Páfinn, Klemens V, bar vissulega ábyrgð á endalokum reglunnar, en flestir fræðimenn telja að hann hafi verið undir miklum þrýstingi frá Frakkakonungi fremur en að hafa sjálfur skipulagt ofsóknirnar af eigin frumkvæði. Því er varhugavert að nota þessa harmsögu sem skýringu á afstöðu kirkjunnar til Frímúrarareglunnar fjórum öldum síðar.

Bannið byggist á trúfræðilegum rökum

Kirkjan telur að trúarleg afstæðishyggja, leyndareiðar og ákveðin heimspekileg grundvallarsjónarmið frímúrarareglunnar séu ósamrýmanleg kristinni trú eins og hún skilur hana. Hvort menn fallast á þau rök eða ekki er önnur spurning. En gagnrýni kirkjunnar verður ekki skilin nema út frá þeim rökum sem hún sjálf gefur, en ekki með því einu að rifja upp myrkustu kafla miðaldasögunnar.

Umræða sem byggist á staðreyndum

Saga kirkjunnar geymir bæði hetjudáðir og mistök. Það á einnig við um sögu margra annarra stofnana. Því er eðlilegt að ræða á gagnrýninn hátt um fortíðina.

En ef ætlunin er að skilja af hverju kaþólikkum er enn í dag óheimilt að ganga í Frímúrararegluna verður umræðan að byggjast á þeirri trúfræðilegu afstöðu sem kirkjan hefur sjálf sett fram. Að öðrum kosti er hætt við að fortíðin skyggi á það sem málið snýst raunverulega um í dag.

Minning hinna fyrstu píslarvotta kirkjunnar í Rómaborg - 30. júní

Hinir fyrstu píslarvottar kirkjunnar í Rómaborg. Mynd: ChatGPT

Í dag, 30. júní, minnir kirkjan okkur á hina fyrstu píslarvotta kirkjunnar í Rómaborg. Dagsetningin er ekki tilviljun, því hún kemur strax á eftir hátíð heilagra Péturs og Páls og minnir á að postularnir tveir voru ekki einir um að gefa líf sitt fyrir Krist. Á sama tíma lét ótal nafnlaust fólk lífið í ofsóknum Nerós keisara árið 64 e.Kr.

Þessi hátíð er meðal þeirra sem bætt var við árið 1969 við endurskipulagningu almenna rómverska kirkjudagatalsins. Ákveðið var að einfalda og sameina hátíðir og horfa frekar á alþjóðlega mikilvæga dýrlinga og píslarvotta. Þessi breyting var að hluta til vegna þeirra áhrifa sem Annað Vatíkanþingið hafði á líf kirkjunnar almennt, þar sem kirkjan vildi stuðla að betri tengingu við sögulegar rætur sínar og mikilvægi píslarvotta. Þetta var einnig liður í því að draga úr fjölda hátíða sem tengdust einstökum dýrlingum, en leggja meiri áherslu á sameiginlega píslarvotta sem hafa alþjóðlegt mikilvægi fyrir alla kirkjuna.

Pétursmessa og Páls - stórhátíð 29. júní

Postularnir hinir heilögu Pétur og Páll. Mynd: ChatGPT

Péturs- og Pálsmessa, sem haldin er 29. júní ár hvert, er haldin sem stórhátíð til heiðurs tveim af mikilvægustu postulum Krists: heilags Péturs og heilags Páls. Hátíðin var stofnuð á fyrstu öld kirkjunnar til að minnast lífsgöngu þeirra og hlutverks við útbreiðslu kristinnar trúar.

Sagan á bak við hátíðina

Pétursmessa og Páls hefur verið haldin frá fornu fari og var upphaflega hugsuð sem heiðrun á lífsgöngu þessara tveggja postula, sem höfðu mikil áhrif á útbreiðslu kristindómsins. Hl. Pétur var einn af fyrstu lærisveinum Krists og fyrstur þeirra til að viðurkenna Krist sem Messías, á meðan hl. Páll, áður ofsækjandi kristinna manna, varð síðar helsti boðberi kristinnar trúar meðal heiðinna manna. Hátíðin minnir okkur á að kirkjan byggir á þessum stoðum, Péturs sem var leiðtogi postulanna og fyrsti páfinn og Páls sem eins af fyrstu trúboðunum sem breiddu boðskap Krists um allt Rómaríki. 

Blessuð Marie-Magdalene Fontaine og systur píslarvottar - minning 26. júní

Blessuð María Magdalena Fontaine og systur

Hinn 26. júní minnist kaþólska kirkjan fjögurra systra sem létu lífið í frönsku byltingunni: blessaðrar Marie-Magdalene Fontaine, Marie-Françoise Lanel, Thérèse Fantou og Jeanne Gérard. Þær tilheyrðu Systrum kærleikans, reglunni sem heilagur Vinsent af Pál og heilög Lúísa de Marillac stofnuðu til að þjóna fátækum, sjúkum og yfirgefnum. Þær voru hálshöggnar í Cambrai 26. júní 1794, aðeins mánuði áður en ógnarstjórn frönsku byltingarinnar hrundi. Árið 1920 voru þær teknar í tölu blessaðra af Benedikt XV páfa.

Jónsmessa, stórhátíð heilags Jóhannesar skírara 24. júní

„Hann á að vaxa en ég að minnka“ Jóh. 3,30 - mynd ChatGPT

Í dag, 24. júní, fagnar kirkjan með hátíðlegum hætti fæðingu heilags Jóhannesar skírara – einstakrar hátíðar í kirkjuárinu, því hann er einn af þrem heilögum sem kirkjan minnist bæði við fæðingu og dauða. Hin tvö sem njóta þess heiðurs eru Drottinn Jesús sjálfur og María mey, móðir hans. Þetta eitt og sér undirstrikar mikilvægi Jóhannesar í hjálpræðissögunni: hann var brú milli Gamla og Nýja testamentisins, síðasti spámaðurinn og hinn fyrsti vottur Krists.

Heilagur Jóhannes Fisher kardínáli og píslarvottur - minning 22. júní

Heilagur Jóhannes Fisher kardínáli og píslarvottur

Heilagur Jóhannes Fisher (1469–1535) var biskup í Rochester, kardínáli og einn merkasti kirkjuleiðtogi Englands á tímum Hinriks VIII konungs. Hann var lærður guðfræðingur, háskólamaður, umbótamaður og dyggur hirðir sem naut mikillar virðingar bæði meðal almennings og fræðimanna. Þegar konungurinn krafðist þess að kirkjan í Englandi viðurkenndi hann sem æðsta höfuð kirkjunnar neitaði Fisher að fórna sannfæringu sinni. Fyrir það missti hann frelsi sitt og að lokum lífið. Hann dó sem píslarvottur fyrir trú sína.

Heilagur Rómúaldur ábóti – faðir kamaldólskrar einsetumennsku – minning 19. júní

Heilagur Rómúaldus ábóti

Heilagur Rómúaldur var uppi á umbrotatímum í sögu kirkjunnar. Hann fæddist í Ravenna á Ítalíu um árið 950 og varð einn áhrifamesti umbótamaður munkalífs á sínum tíma. Samkvæmt fornum heimildum sneri hann baki við veraldlegu lífi eftir að hafa orðið vitni að því þegar faðir hans drap ættingja í einvígi vegna deilu um eignir. Atburðurinn skók hann svo djúpt að hann leitaði Guðs í iðrun, þögn og einveru.

Rómúaldur gekk fyrst í klaustur en fann fljótt að Guð kallaði hann til róttækari lífsstefnu. Hann ferðaðist víða um Ítalíu, dvaldi um tíma meðal einsetumanna og stofnaði síðan mörg smá klaustur og einsetubýli. Hann vildi sameina það besta úr tveimur hefðum: samfélagslífi Benediktsreglunnar og kyrrð og einveru eyðimerkurfeðranna.

Þjóð og trú: Þjóðhátíðardagur Íslendinga - 17. júní – dagur frelsis, ábyrgðar og þakklætis

Í dag, 17. júní, minnast Íslendingar stofnunar lýðveldisins árið 1944. Þjóðhátíðardagurinn er haldinn hátíðlegur á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar – leiðtoga sjálfstæðisbaráttunnar og tákns frelsis og menningarlegrar reisnar. En í því sem við fögnum – frelsi, sjálfstæði og mannréttindum – eigum við ekki aðeins að sjá pólitískan áfanga, heldur einnig andlega köllun til ábyrgðar og samfélagsþjónustu.

Kristin trú hefur frá upphafi verið samofin sjálfsmynd þjóðarinnar. Þótt langur tími hafi liðið frá því að landið tók kristni á Alþingi árið 1000, þá hefur trúin – bæði í lútherskri og kaþólskri mynd – ávallt leikið lykilhlutverk í mótun þjóðarinnar, gildismats hennar og samkenndar.

Flekklaust hjarta hl. Maríu meyjar

Flekklaust hjarta hl. Maríu meyjar. Mynd: ChatGPT

Í dag minnumst við hins Flekklausa hjarta heilagrar Maríu meyjar. Þessi hátíð, sem á rætur að rekja til trúarhefðar sem tók að skjóta rótum í Frakklandi á 17. öld, var formlega staðfest í almennu kirkjudagatali árið 1944 af Píusi XII páfa. Hann svaraði þannig bæði sárum þjáningum heimsstyrjaldarinnar og ákalli mannkynsins um að leita verndar undir hreinu og kærleiksríku hjarta Maríu. Í kjölfar síðara Vatikanþingsins var dagsetning hátíðarinnar færð til næsta dags eftir Hátíð Alheilags Hjarta Jesú, svo tengsl hjarta Sonarins og hjarta móðurinnar yrðu skýrari. 

Alheilagt Hjarta Jesú– stórhátíð í júní, föstudaginn eftir Dýradag

Gegnum Jesú helgast hjarta
í himininn upp ég líta má,
Guðs míns ástar birtu bjarta
bæði fæ ég að reyna' og sjá.
Hryggðarmyrkrið sorgar svarta
sálu minni hverfur þá.

Hjartans innstu æðar mínar
elski, lofi, prísi þig,
en hjartablóð og benjar þínar
blessi, hressi, græði mig.
Hjartans þýðar þakkir fínar
þér sé, gæskan eilíflig. 
Hallgrímur Pétursson

Í dag fagnar kirkjan stórhátíð hins Alhelga Hjarta Jesú, sem hefur lengi verið kær guðrækni meðal kristinna manna, einkum í Vesturkirkjunni, en í vaxandi mæli einnig í austrænni helgisiðavenju. Á þessari hátíð dveljum við við dýpstu verund Krists – Hjarta hans – sem opinberar elsku Guðs til mannkynsins í sárum og útstreymi lífs og kærleika. Tilbeiðslan beinist ekki að líffæri heldur að persónu Krists, að honum sem elskaði „allt til enda“ (Jh 13,1), og gaf líf sitt fyrir vinina (Jh 15,13).

Einnig fagna Karmelsystur af hinu Guðlega Hjarta Jesú GHJ aðalhátíð reglu sinnar. Árið 2001 komu Karmelsystur af hinu guðdómlega hjarta Jesú til starfa á Norðurlandi. Þær aðstoða við messuhald og trúfræðslu og starfa einnig við gæslu ungbarna. Heimasíða reglunnar er: https://carmeldcj.org/

Heilagur Barnabas postuli – minning 11. júní

Heilagur Barnabas postuli

Hinn 11. júní minnist kirkjan heilags Barnabasar postula. Þótt hann hafi ekki verið einn af hinum tólf sem Jesús kallaði meðan hann gekk um Galíleu og Júdeu var hann talinn meðal postulanna af frumkirkjunni vegna þess mikilvæga hlutverks sem hann gegndi við útbreiðslu fagnaðarerindisins.

Upprunalega hét hann Jósef og var levíti frá Kýpur (Post 4,36). Postularnir gáfu honum hins vegar nýtt nafn: Barnabas. Heilagur Lúkas skýrir nafnið sem „maður hvatningar“ eða „sonur huggunar“. Það nafn varð eins konar æviágrip hans. Hann selur eigur sínar til að hjálpa kirkjunni (Post 4,36–37), stendur með Páli þegar aðrir vantreysta honum (Post 9,26–27), styrkir hina nýju kristnu í Antíokkíu (Post 11,22–24) og sér möguleika í Markúsi guðspjallamanni þegar aðrir sjá aðeins mistök hans (Post 15,36–39). Hvert sem litið er í Postulasögunni birtist Barnabas sem maður sem byggir upp, hvetur og leiðir aðra nær þeirri köllun sem Guð hefur gefið þeim.

Hl. Landry biskup í París - minning 10. júní

Í dag minnist kirkjan heilags Landrys, sem gegndi embætti biskups í París um miðja 7. öld. Hans er einkum minnst fyrir kærleika sinn til fátækra og sjúkra, og fyrir þá merku arfleifð sem hann skildi eftir með stofnun Hôtel-Dieu – sjúkrahúss sem hefur starfað í hjarta Parísar allt til þessa dags.

Fátækt og neyð í miðaldaborg

Á dögum heilags Landrys, um 650, var París lítil miðaldaborg á eyju í Signu (Île de la Cité), þar sem íbúarnir bjuggu við bág kjör. Þótt borgin væri formlega höfuðstaður Frankaríkis, voru byggingar oft úr timbri, hreinlætisaðstaða frumstæð og farsóttir tíðar. Fátækt var víðtæk, og ekkert almennt velferðarkerfi var til.

Fólk sem veiktist og gat ekki unnið, eða varð gamalt og hjálparlaust, átti oft fáa möguleika til að lifa af nema með stuðningi kirkjunnar. Það er í þessu samhengi sem stofnun Hôtel-Dieu undir forystu Landrys verður byltingarkennd – því þar var komið upp stað þar sem veikir og fátækir fengu aðhlynningu, bæði líkamlega og andlega, í nafni kærleika Krists.

Heilagur Efraím djákni og kirkjufræðari – minning 9. júní

Heilagur Efraím djákni og kirkjufræðari

„Á hverjum stað sem þú sérð er tákn hans að finna.“ Þannig skrifaði heilagur Efraím, einn mesti rithöfundur og sálmaskáld austurkirkjunnar. Hann var uppi á fjórðu öld, á tímum þegar kristnin var að festa rætur eftir aldir ofsókna, og varð þekktur fyrir að tjá leyndardóma trúarinnar með ljóðum, sálmum og myndrænu máli sem snerti hjörtu fólks.

Efraím fæddist um árið 306 í borginni Nisibis í Mesópótamíu, nálægt landamærum núverandi Tyrklands og Sýrlands. Hann var djákni alla ævi og lagði sig fram um að þjóna kirkjunni með kennslu fremur en kirkjulegum embættum. Biskupinn Jakob af Nisibis sá hæfileika hans snemma og fól honum að kenna kristna trú og skýra Heilaga ritningu.

Heilagur Norbert, biskup og reglustofnandi - minning 6. júní

Í hinni miklu endurnýjun kirkjulífs sem varð í Evrópu á 12. öld átti heilagur Norbert mikilvægan þátt. Hann var af aðalsættum og sóttist í fyrstu eftir metorðum og hefðbundnum veraldlegum skemmtunum. En þegar hann komst lifandi frá falli af hestbaki vegna nálægrar eldingar umbreyttist líf hans algjörlega. Hann ákvað að helga sig þjónustu Krists, varð prestur og sneri sér að boðun og predikun í anda nýrrar umbótahreyfingar innan kirkjunnar.

Kirkja sem hafði glatað áhrifavaldi sínu

Á þessum tíma glímdi kirkjan við verulega innri veikleika. Þrátt fyrir að hún væri andlegt leiðarljós álfunnar, hafði hún í mörgum héruðum glatað siðferðislegu trausti meðal fólksins. Prestar bjuggu iðulega í sambúð og héldu hjákonur – þrátt fyrir bann. Biskupar voru stundum skipaðir af veraldlegum höfðingjum gegn greiðslu, og prestar sinntu iðulega starfi sínu af áhugaleysi, lifðu lífi munaðar og umgengust sakramentin ekki af virðingu.

Þetta ástand kom til vegna þess að kirkjuleg embætti höfðu um langt skeið verið undir áhrifum veraldlegs valds. Þegar páfastóll og hinar guðræknu hreyfingar innan kirkjunnar fóru að kalla eftir innri hreinsun, hófst víðtæk umbótavakning – og hl. Norbert varð ein af áhrifamestu röddum hennar.