 | |
| Hl. Brúnó og félagar, stofnendur Karþúsareglunnar |
6. október er minning heilags Brúnós, prests, lærdómsmanns og íhugunarmunks sem leitaði Guðs í þögn og kyrrð fjallanna. Hann er stofnandi Karþúsareglunnar, einnar elstu og ströngustu munkareglna Kaþólsku kirkjunnar, þar sem bæn, einvera, þögn og íhugun eru þungamiðja lífsins.
Í nær þúsund ár hefur reglan varðveitt þann lífsmáta sem Brúnó og sex félagar hans hófu í Chartreuse-fjöllunum í Frakklandi árið 1084. Þótt Karþúsareglan hafi aldrei verið fjölmenn hefur hún haft djúp áhrif á íhugunarhefð kirkjunnar. Andlegar áherslur hennar eiga margt sameiginlegt með hefð Karmelreglunnar, einkum þeirri endurnýjun sem heilög Teresa frá Avíla og heilagur Jóhannes af Krossi stóðu fyrir á 16. öld.
En arfleifð Brúnós tilheyrir ekki aðeins fortíðinni. Enn í dag lifa bæði munkar og nunnur Karþúsareglunnar í einveru og bæn og minna heiminn á að maðurinn lifir ekki á brauði einu saman. [1][2]
Æviágrip – frá lærdómi til einveru
Heilagur Brúnó fæddist í Köln um árið 1030 og hlaut menntun við dómkirkjuskólann í Reims í Frakklandi. Hann varð prestur og síðar kennari í málfræði og guðfræði við skólann, þar sem hann kenndi um átján ára skeið. Hann öðlaðist mikla virðingu fyrir lærdóm sinn, dómgreind og mannkosti.
Meðal nemenda hans var Eudes de Châtillon, sem síðar varð Úrbanus II páfi.
Brúnó lifði á umbrotatímum í sögu kirkjunnar. Á 11. öld stóð yfir mikil umbótahreyfing sem beindist meðal annars gegn spillingu, sölu kirkjulegra embætta og veraldlegum afskiptum af stjórn kirkjunnar.
Í Reims lenti Brúnó í deilum við Manasses erkibiskup, sem sætti ásökunum um misbeitingu valds og spillingu. Brúnó studdi umbætur og varð fyrir ofsóknum vegna afstöðu sinnar. Að lokum var erkibiskupinn sviptur embætti.
Þegar Brúnó stóð sjálfur frammi fyrir möguleikanum á að hljóta hátt kirkjulegt embætti hafði hann þegar tekið aðra ákvörðun. Hann vildi yfirgefa veraldlegan frama og helga líf sitt Guði í einveru og bæn.
Ásamt nokkrum félögum leitaði hann fyrst til Róberts ábóta í Molesme, sem síðar tengdist upphafi Sistersíensareglunnar. Þar hófu þeir einsetulíf, en Brúnó taldi sig enn ekki hafa fundið þann stað sem hann leitaði að.
Hann sneri sér því til heilags Hugos, biskups í Grenoble. Hugo tók honum vel og vísaði honum og sex félögum hans á afskekktan fjalladal í Chartreuse-fjöllunum.
Árið 1084 hófu þeir þar nýtt samfélag einsetumunka. Þeir reistu litla kirkju og einfalda klefa þar sem hver munkur gat lifað í einveru, en bræðurnir komu saman til sameiginlegrar bænar og helgihalds.
Þannig varð Karþúsareglan til.
Árið 1090 kallaði Úrbanus II páfi fyrrverandi kennara sinn til Rómar til að njóta ráðgjafar hans. Brúnó hlýddi kallinu, þótt honum væri það þungbært að yfirgefa einveruna og bræður sína.
Hann fékk síðar leyfi til að stofna nýtt einsetusamfélag í Kalabríu á Suður-Ítalíu. Þar eyddi hann síðustu árum ævi sinnar og lést 6. október 1101.
Brúnó var ekki tekinn formlega í tölu heilagra með þeirri aðferð sem síðar varð viðtekin. Leó X páfi heimilaði opinbera dýrkun hans árið 1514 og Klemens X páfi útvíkkaði helgihald hans til allrar Vesturkirkjunnar árið 1674. [1]
Hið íhugandi líf – þögnin sem leið til Guðs
Hið íhugandi líf heilags Brúnós byggðist á þeirri sannfæringu að maðurinn þyrfti að skapa rými fyrir Guð í hjarta sínu.
Í þögn, kyrrð og einveru felst ekki tómleiki heldur tækifæri til að verða meðvitaðri um nærveru Guðs.
Karþúsamunkarnir sameinuðu einsetulíf og samfélagslíf með sérstökum hætti. Hver munkur hafði sinn klefa þar sem hann baðst fyrir, las Heilaga ritningu, stundaði handavinnu og neytti máltíða sinna. Á tilteknum tímum komu bræðurnir saman til bæna og helgihalds.
Lífið var einfalt og fátæklegt. Í klaustrinu voru fáir veraldlegir fjármunir, en bókasafnið var ríkulegt. Munkarnir lögðu áherslu á lestur, afritun bóka og varðveislu andlegs lærdóms.
Þeir höfðu upphaflega enga skrifaða reglu. Lífshættir þeirra mótuðust af fordæmi Brúnós og félaga hans. Árið 1127 skráði Guigo, fimmti príor Chartreuse, siði samfélagsins í ritinu Consuetudines Cartusiae, sem varð mikilvæg undirstaða reglulífs Karþúsa. [1]
Hið íhugandi líf Brúnós er áminning um að jafnvel á tímum þar sem allt virðist vera á stöðugri hreyfingu þarf maðurinn að finna stað til að standa kyrr og hlusta.
Í þeirri kyrrð getur hann fundið ljós og frið Guðs.
Andi minn gleðst í Drottni
Í bréfi sem heilagur Brúnó skrifaði munkum sínum í Chartreuse eftir að hann hafði sjálfur sest að í Kalabríu birtist okkur maður sem þrátt fyrir einveru sína var bundinn bræðrum sínum sterkum kærleiksböndum.
Hann fagnar trúfesti þeirra og hvetur þá til að varðveita þá náð sem þeim hefur verið gefin.
Brúnó líkir lífi þeirra við skip sem hefur komist heilu og höldnu úr stormasömum sjó og fundið öruggt lægi:
„Gleðjist vegna þess að margar hættur hafið þér forðast og ekki liðið skipbrot í hinum stormasama heimi. Gleðjist vegna þess að þér hafið náð að festa friðsælu og öruggu akkeri í leyndri höfn.“
Þessi myndlíking er einkar áhrifamikil. Heimurinn er stormasamt haf þar sem maðurinn getur auðveldlega misst sjónar á því sem skiptir mestu máli. Klaustrið er hins vegar hin leynda höfn þar sem sálin hefur kastað akkerum og fundið frið í Guði.
En Brúnó gleymir ekki þeim bræðrum sem ekki höfðu notið skólagöngu. Hann ávarpar leikbræðurna sérstaklega og minnir þá á að Guð sjálfur sé kennari þeirra:
„Þar sem þekking á skrifstafnum er yður ókunn mun almáttugur Guð letra í hjarta yðar með fingri sínum ekki einungis kærleika sinn heldur einnig þekkingu á heilögu lögmáli sínu.“
Þessi orð sýna að í augum Brúnós byggðist heilagleiki ekki á bóklegum lærdómi einum saman.
Hann, sem sjálfur var einn lærðasti maður síns tíma, vissi að Guð getur opinberað visku sína í hjarta hins ólærða ekki síður en hins menntaða.
Það eru kærleikurinn, trúfestin og hlýðnin við Guð sem skipta sköpum.
Hér má sjá skyldleika við andlega hefð Karmels, þar sem innri bæn og persónulegt samband sálarinnar við Guð eru í öndvegi. [3]
Reglustofnandinn og arfleifð hans
Karþúsareglan hefur frá upphafi varðveitt þann sérstaka lífsmáta sem Brúnó lagði grunn að. Hún hefur aldrei verið fjölmenn, en áhrif hennar á andlegt líf Vesturkirkjunnar hafa verið mikil.
Eitt af einkunnarorðum reglunnar er:
Stat crux dum volvitur orbis.
„Krossinn stendur stöðugur meðan heimurinn snýst.“
Þessi orð lýsa vel þeirri staðfestu sem einkennir Karþúsamunkana. Þótt samfélög breytist og aldir líði stendur kross Krists óhaggaður sem miðja trúarlífs þeirra.
Karþúsamunkarnir urðu einnig þekktir fyrir hinn fræga Chartreuse-líkjör, sem á rætur að rekja til jurtauppskriftar sem reglan fékk í hendur árið 1605. Á 18. öld þróuðu munkarnir drykkinn áfram og síðar urðu til grænu og gulu útgáfur hans. Líkjörinn er búinn til úr 130 jurtum og öðrum jurtaefnum og uppskriftin er enn varðveitt sem leyndarmál innan reglunnar.
Þessi starfsemi hófst mörgum öldum eftir daga Brúnós, en hefur orðið þekktur þáttur í sögu Karþúsamunkanna.
Mikilvægari er þó sú andlega arfleifð sem þeir hafa varðveitt.
Í reglum Karþúsamunkanna er að finna þessa fögru hugsun:
„Hjartað þrengist ekki við náið samfélag við Guð, heldur víkkar það, svo að það geti í honum tekið utan um vonir og erfiðleika heimsins.“
Þetta er kjarni hinnar íhugandi köllunar. Þeir sem helga sig Guði í einveru yfirgefa ekki mannkynið í bænum sínum heldur bera það fram fyrir Guð.
Í nær þúsund ár hafa munkar reglunnar þannig haldið áfram að bera vitni um að bæn og íhugun eru ekki flótti frá heiminum heldur þjónusta við hann. [4]
Karþúsanunnurnar – vaxandi grein reglunnar
Þótt heilagur Brúnó hafi stofnað samfélag einsetumunka hefur Karþúsareglan einnig um aldir verið andlegt heimili kvenna. Upphaf kvennagreinarinnar er rakið til ársins 1145, þegar nunnur í Prébayon í Provence í Frakklandi tóku upp lífshætti Karþúsareglunnar.
Karþúsanunnurnar tilheyra sömu reglu og munkarnir og varðveita sömu grundvallarhugsjón: að leita Guðs í þögn, einveru og samfelldri bæn.
Í grein sem birtist í L’Osservatore Romano 1. júní 2024 kemur fram að Karþúsanunnum hafi fjölgað úr 49 árið 2005 í 63 í árslok 2022, eða um 29%. Á sama tíma voru 288 munkar í reglunni. Kvennagreinin hefur því sýnt athyglisverðan vöxt á tímum þegar mörg klaustursamfélög í Evrópu eiga erfitt með nýliðun.
Árið 2024 voru fimm klaustur Karþúsanunna í heiminum, tvö í Frakklandi og eitt í hverju landanna Ítalíu, Spáni og Suður-Kóreu.
Greinin lýsir sérstaklega klaustri hinnar heilögu Þrenningar í Dego á Norður-Ítalíu, sem var stofnað árið 1994 og hýsti um fimmtán nunnur þegar greinin var skrifuð.
Þar lifa systurnar í strangri klausúru. Þær biðjast fyrir, lesa Heilaga ritningu og sinna daglegum störfum í einveru. Þær koma saman til messu, aftansöngs og næturbæna, en aðra tíma dvelja þær að mestu í eigin klefum.
Einu sinni í viku ganga þær saman og mega þá ræða hljóðlega hver við aðra. Þessi sameiginlega ganga minnir á að einveran er ekki andstæða systra- og bræðralags heldur getur hún verið leið til dýpra samfélags í Guði.
Þannig lifir arfleifð heilags Brúnós áfram meðal karla og kvenna sem hafa valið að helga líf sitt þeirri þögn þar sem orð Guðs fær að hljóma. [5]
Tengsl við Karmelregluna og heilagan Jóhannes af Krossi
Á 16. öld stóð heilagur Jóhannes af Krossi frammi fyrir ákvörðun sem hefði getað breytt sögu Karmelreglunnar.
Hann hafði gengið í Karmelregluna árið 1563 og stundað nám í Salamanca. Þótt hann væri þegar orðinn Karmelíti þráði hann strangara og íhugulara reglulíf.
Hann hugleiddi því að yfirgefa Karmel og ganga í Karþúsaregluna, þar sem einvera, þögn og samfelld bæn skipuðu svo stóran sess.
Árið 1567 kynntist hann heilagri Teresu frá Avíla í Medina del Campo. Hún hafði þá þegar hafið endurnýjun Karmelreglunnar og vildi að karlmenn tækju einnig þátt í því starfi.
Teresa hvatti Jóhannes til að yfirgefa ekki Karmel heldur hjálpa sér að endurvekja hinn upprunalega anda reglunnar.
Hann féllst á það og árið 1568 hófst endurnýjun karlgreinar Karmelreglunnar í Duruelo.
Þannig varð Jóhannes af Krossi, ásamt Teresu frá Avíla, einn helsti frumkvöðull hinna berfættu Karmelíta.
Þótt ekki sé rétt að líta á endurnýjun Karmels sem beina afleiðingu Karþúsahefðarinnar er andlegur skyldleiki reglnanna augljós.
Báðar leggja þær áherslu á þögn, einveru, sjálfsafneitun, bæn og innri umbreytingu mannsins fyrir náð Guðs.
Í ritum Jóhannesar af Krossi, svo sem Loga lifandi elsku og Ljóðum andans, birtist sú djúpa þrá eftir einingu sálarinnar við Guð sem einnig einkenndi líf heilags Brúnós.
En leiðirnar eru ekki að öllu leyti þær sömu. Karþúsamunkarnir leggja sérstaka áherslu á einsetulíf, en hin endurnýjaða Karmelregla sameinar íhugunarlífið einnig postullegu starfi og þjónustu við kirkjuna.
Saga Jóhannesar minnir okkur þannig á að köllun til einveru og bænar getur tekið á sig ólíkar myndir innan kirkjunnar. [6]
Páfarnir og Karþúsareglan – skínandi stjarna á sjónarrönd kirkjunnar
Árið 2014, þegar liðin voru 500 ár frá því að Leó X páfi viðurkenndi opinbera dýrkun heilags Brúnós, sendi Frans páfi Karþúsareglunni sérstakt bréf, dagsett 3. júní.
Þar þakkaði hann Guði fyrir líf og fordæmi Brúnós og minnti á að köllun hans ætti enn brýnt erindi við kirkjuna og heiminn.
Páfinn lýsti Brúnó sem skínandi stjörnu á sjónarrönd kirkjunnar og heimsins, vegna þess að allt líf hans hefði verið helgað stöðugri leit að Guði og samfélaginu við hann.
Hann lagði jafnframt áherslu á að líf Karþúsamunkanna og nunnanna bæri samtímanum vitni um trúna á Krist, þá trú sem lýsir manninum leiðina út úr einangrun hans og inn í samfélag kærleikans.
Þremur árum áður, 9. október 2011, hafði Benedikt XVI páfi heimsótt karþúsaklaustrið í Serra San Bruno í Kalabríu.
Þar minnti hann á að samtíminn einkenndist annars vegar af hávaða og stöðugri upplýsingamiðlun og hins vegar af einmanaleika og einstaklingshyggju. Í slíku samfélagi væri köllun Karþúsamunkanna sérstaklega mikilvæg.
Þótt munkarnir lifi í einveru eru þeir ekki aðskildir frá kirkjunni. Þvert á móti sagði Benedikt XVI að þeir væru í hjarta hennar og létu hreint blóð íhugunar og kærleika til Guðs streyma um æðar hennar.
Frans páfi tók undir þessi orð forvera síns og lýsti sérstakri köllun Karþúsareglunnar sem dýrmætri gjöf til kirkjunnar og heimsins.
Þessi orð páfanna minna okkur á að hið íhugandi líf er ekki aðeins arfleifð liðinna alda. Það er lifandi köllun sem kirkjan þarfnast enn í dag. [7][8][9]
Lærdómur – óbyggðirnar kalla
Heilagur Brúnó minnir okkur á að líf mannsins þarf stundir þagnar og íhugunar, hvort sem hann býr í klaustri eða í borg.
Á Íslandi, þar sem kyrrðin og víðáttan eru hluti af sjálfu landslaginu og óbyggðirnar kalla, er hugsun Brúnós ekki fjarlæg.
Fjöllin, dalirnir og víðáttan minna okkur á þann afskekkta fjalladal í Chartreuse þar sem Brúnó og félagar hans leituðu Guðs fyrir nær þúsund árum.
En einveran er ekki aðeins fólgin í fjarlægð frá mannabyggðum. Hún getur einnig verið innra ástand, þegar maðurinn dregur sig um stund frá hávaða dagsins og opnar hjarta sitt fyrir Guði.
Þeir sem rækta bæn, kyrrð og innri sjálfsskoðun og hlusta á andardrátt Guðs — hvort sem það er í kirkju, garðskála eða á göngu í fjallshlíð — eiga hlutdeild í þeirri sömu leit að Guði og Karþúsamunkarnir.
Þannig verða óbyggðir landsins, fjöllin og víðáttan eins konar spegill hins hljóða fjalladals í Chartreuse.
Þar sem vindurinn hvíslar og maðurinn stendur einn frammi fyrir sköpunarverkinu getur þögnin orðið að bæn og bænin að lofgjörð.
Bæn
Guð, sem kallaðir heilagan Brúnó til að þjóna þér í þögn og kyrrð,
gef að við finnum tíma til að hlusta á rödd þína
og leita þín í einlægni hjarta okkar.
Kenndu okkur að finna frið í nærveru þinni
og að bera náunga okkar fram fyrir þig í bæn.
Lát okkur með lífi okkar bera vitni um frið þinn
og þjóna heiminum í trúfesti og kærleika.
Fyrir Jesú Krist, Drottin vorn. Amen.
Heimildir
- Butler, Alban: Butler's Lives of the Saints, concise edition, ritstýrt og aukið af Michael J. Walsh, með formála eftir Basil Hume kardínála. Burns & Oates í samstarfi við Dove, Kent, 1985 (höfundarréttur 1956 og 1985). „St Bruno, Founder of the Carthusian Order (A.D. 1101)“, 6. október, bls. 320–323. Einkum bls. 321–322 um stofnun klaustursins í Chartreuse, lífshætti fyrstu munkanna og samskipti Brúnós við Úrbanus II páfa; bls. 323 um andlát hans og viðurkenningu kirkjunnar á helgihaldi hans. ↩
- Karþúsareglan: Opinber vefsíða reglunnar, um sögu heilags Brúnós, stofnun Karþúsareglunnar og lífshætti munkanna. www.chartreux.org. ↩
- Heilagur Brúnó: „Bréf til sona sinna Karþúsamunka“, 1–3, í Sources Chrétiennes 88, bls. 82–84. Íslensk þýðing úr tíðabænabók Kaþólsku kirkjunnar, lestrarbæn 6. október. Tilvitnanir í pistlinum eru teknar úr þessari þýðingu. ↩
- Ad Multos Annos! Messages of Bishops for the 50th Anniversary of Our Monastery, Carthusian Booklets Series, nr. 47, Charterhouse of the Transfiguration, 2021, bls. 3–14 og 24. Einkum er stuðst við hugleiðingu Lorenzo Maria T. De La Rosa príors um forsjón Guðs í lífi Brúnós og samþykktir Karþúsareglunnar, greinar 6.6 og 13.10. Íslensk þýðing tilvitnunar er lausleg. ↩
- Buonanno, Maria Giuseppina: „And in silence, the Carthusians grow“, L’Osservatore Romano, 1. júní 2024. Grein um Karþúsanunnurnar, sögu þeirra, fjölda og lífshætti. Lesa greinina. ↩
- Jóhannes af Krossi: The Collected Works of St. John of the Cross, þýðing og inngangur eftir Kieran Kavanaugh OCD og Otilio Rodriguez OCD, ICS Publications, Washington, D.C. Sjá einkum æviágrip og sögulegan inngang um kynni Jóhannesar af Krossi og Teresu frá Avíla. ↩
- Frans páfi: Bréf til Dom François-Marie Velut, yfirboðara Karþúsareglunnar, 3. júní 2014, í tilefni af 500 ára afmæli viðurkenningar Leós X á dýrkun heilags Brúnós. Útdráttur og umfjöllun í „The Carthusian Order and the Pope“, Silencio Cartujano, 29. júní 2022. Lesa umfjöllunina. Sjá einnig heimild nr. 5. ↩
- Benedikt XVI páfi: Ávarp við aftansöng í karþúsaklaustrinu Serra San Bruno, 9. október 2011. Lesa ávarpið á vef Vatíkansins. ↩
- Jóhannes Páll II páfi: Bréf til Karþúsareglunnar í tilefni af 900 ára ártíð heilags Brúnós, 15. maí 2001. Lesa bréfið á vef Vatíkansins. ↩
- Gröning, Philip: Into Great Silence (Die große Stille), heimildarmynd, 2005. Myndin sýnir daglegt líf Karþúsamunkanna í Grande Chartreuse í Frakklandi og var gerð eftir að leikstjórinn hafði beðið í átján ár eftir leyfi til kvikmyndatöku. Sjá einnig heimild nr. 5. ↩
- Chartreuse: Opinber vefsíða um sögu Chartreuse-líkjörsins og framleiðslu hans hjá Karþúsamunkum. www.chartreuse.fr. ↩