Í dag, 29. september, fagnar kirkjan Engladegi, hátíð hinna heilögu höfuðengla Mikaels, Gabríels og Rafaels. Hátíðin hefur verið haldin frá fornu fari, þegar kristnir menn reistu kirkjur og helgidóma þeim til dýrðar og leituðu eftir vernd þeirra. Þeir eru þjónar Guðs og sendiboðar, sem ritningarnar kynna sem tákn um návist og kraft Drottins.1
Svipmynd
Höfuðenglarnir þrír birtast á ólíkan hátt í hjálpræðissögunni, en nöfn þeirra og hlutverk beina sjónum okkar öll að Guði. Mikael berst gegn hinu illa, Gabríel flytur gleðiboð Guðs og Rafael fylgir manninum á vegi hans og færir honum lækningu. Frans páfi lýsti þessu þannig á hátíð höfuðenglanna árið 2017: Mikael hjálpar okkur í baráttunni gegn hinu illa, Gabríel færir okkur fagnaðarerindið og Rafael tekur í hönd okkar og leiðir okkur svo að við villumst ekki af leið.2
Kirkjan minnist ekki englanna sem fjarlægra eða goðsagnakenndra vera. Þeir tilheyra sköpun Guðs og þjónustu hans. Hebreabréfið spyr um englana: „Eru þeir ekki allir þjónustubundnir andar, sendir til þjónustu í þágu þeirra sem hjálpræðið eiga að erfa?“ (Heb 1,14).
Hverjir eru englarnir?
Heilagur Gregoríus mikli páfi útskýrir þetta sérstaklega fallega í hómilíu sem lesin er í tíðabæn kirkjunnar á hátíð höfuðenglanna. Hann bendir á að orðið „engill“ segi fyrst og fremst til um hlutverk en ekki náttúru. Þessar himnesku verur eru andar, en kallast englar þegar þær eru sendar með boðskap frá Guði. Þeir sem flytja boðskap sem hefur sérstakt vægi kallast erkienglar.3
„Orðið ‘engill’ gefur hlutverk til kynna fremur en náttúru. Þessir heilögu andar himins hafa ávallt verið andar. Þá má einungis kalla engla þegar þeir koma einhverjum boðskap á framfæri.“
Þess vegna, segir Gregoríus, var það ekki aðeins engill heldur erkiengillinn Gabríel sem sendur var til Maríu meyjar. Boðskapurinn var hinn mesti sem fluttur hafði verið: að Sonur Guðs skyldi verða maður.
Nöfn höfuðenglanna segja jafnframt eitthvað um þjónustu þeirra. Gregoríus segir að Mikael merki „Hver er sem Guð?“, Gabríel „hetja Guðs“ og Rafael „Guð hefur læknað“. Nöfnin beina þannig athyglinni ekki að englunum sjálfum heldur að Guði, sem sendir þá.3
Þetta varpar einnig skýrara ljósi á orðið „engill“, sem merkir sendiboði. Í Biblíunni getur jafnvel náttúran verið lýst með tungutaki sendiboðans þegar hún þjónar vilja Guðs: „Þú gerir vindana að sendiboðum þínum, bálandi eld að þjónum þínum“ (Slm 104,4). Í sumum frásögnum Gamla testamentisins er „engill Drottins“ jafnframt svo náið tengdur nærveru Guðs að frásögnin færist frá englinum yfir til Drottins sjálfs.
Englarnir í heilagri ritningu
Heilagur Gabríel erkiengill birtist spámanninum Daníel og útskýrði sýnirnar sem hann hafði fengið (Dan 8,16; 9,21). Hann flutti síðar gleðiboðin til Sakaríasar um fæðingu Jóhannesar skírara (Lúk 1,19) og til Maríu meyjar um fæðingu Jesú (Lúk 1,26). Nafn hans merkir „Guð er sterkur“ eða, eins og Gregoríus mikli orðar það, „hetja Guðs“.3
Gregoríus sér djúpa merkingu í því að einmitt Gabríel skyldi sendur til Maríu. „Hetja Guðs“ boðar komu hans sem birtist í auðmýkt mannsins en er Drottinn himneskra hersveita. Hinn mikli boðskapur krefst hins mikla sendiboða.
Heilagur Rafael erkiengill kemur fram í Tobitsbók og þar fáum við ítarlegri frásögn af starfi engils en víðast annars staðar í Ritningunni. Hann fylgir Tobíasi, syni Tobits og Önnu, á langri og hættulegri ferð án þess að hinn ungi maður viti í fyrstu hver ferðafélagi hans er.4
Tobit er réttlátur og miskunnsamur maður sem lifir meðal Ísraelsmanna í útlegð. Hann gefur fátækum ölmusu og tekur jafnvel þá áhættu að jarða látna landa sína þegar lík þeirra hafa verið skilin eftir. Síðar missir hann sjónina. Þegar hann sendir son sinn Tobías í langferð til að sækja fé sem hann hafði áður falið vini sínum, leitar Tobías að ferðafélaga. Þá kemur Rafael til sögunnar, þó í dulargervi og án þess að upplýsa hver hann er.
Við Tígrisfljót ræðst stór fiskur á Tobías. Rafael segir honum að grípa fiskinn og varðveita hjarta hans, lifur og gall (Tob 6). Síðar leiðir Rafael Tobías til Söru, sem hafði misst sjö eiginmenn vegna hins illa anda Asmodeusar. Rafael kennir Tobíasi hvernig hann skuli reka illa andann á brott og Tobias og Sara sameinast í hjónabandi.
Þegar Tobías snýr aftur heim notar hann gall fisksins samkvæmt leiðbeiningum Rafaels og sjón Tobits endurheimtist. Þá kemur hið stórkostlega augnablik þegar ferðafélaginn opinberar hver hann raunverulega er:
„Ég er Rafael, einn af hinum sjö heilögu englum sem bera fram bænir hinna heilögu og ganga fram fyrir dýrð Hins heilaga.“ (Tob 12,15).
Þannig birtist Rafael bæði sem ferðafélagi, verndari og læknir. Nafn hans merkir „Guð læknar“ eða „Guð hefur læknað“. Gregoríus mikli bendir á að nafnið hæfi þjónustu hans fullkomlega: þegar Rafael læknar blindu Tobits opinberast að hin sanna lækning kemur frá Guði.3,4
Heilagur Mikael erkiengill er höfðingi hersveita himinsins. Hann stóð með Daníel í erfiðleikum og barðist fyrir hann (Dan 10,13.21; 12,1). Í bréfi Júdasar er sagt frá því að Mikael hafi deilt við djöfulinn um líkama Móse (Júd 1,9). Í Opinberunarbókinni er hann sá sem sigrar Satan í mikilli baráttu á himnum: „Mikael og englar hans börðust við drekann“ (Opb 12,7). Hann er hinn mikli verndari kirkjunnar, og nafn hans merkir „Hver er sem Guð?“ – spurning sem felur í sér sigur á yfirlæti og synd.5
Gregoríus mikli tengir nafn Mikaels einmitt við þetta. Þegar sýna þarf með sérstökum hætti mátt Guðs er Mikael sendur, svo nafn hans og verk minni á að enginn er sem Guð og enginn getur gert það sem Guð einn megnar.3
Himinninn opinn
Guðspjall hátíðarinnar 29. september er Jóh 1,47–51. Jesús sér Natanael koma til sín og segir að hann sé sannur Ísraelsmaður sem engin svik séu í. Þegar Natanael játar Jesú sem son Guðs og konung Ísraels lofar Jesús honum enn meiri sýn:
„Þér munuð sjá himininn opinn og engla Guðs stíga upp og stíga niður yfir Mannssoninn.“ (Jóh 1,51).
Þessi orð beina sjónum okkar að dýpsta leyndardómi hátíðarinnar. Englarnir eru ekki miðpunkturinn. Kristur er miðpunkturinn. Hinn opni himinn, þjónusta englanna og öll hjálpræðissagan beinast að Mannssyninum. Í honum mætast himinn og jörð.6
Fyrri lestur hátíðarinnar er Dan 7,9–10.13–14, þar sem Daníel sér Hinn aldna í hásæti sínu og óteljandi himneskan skara þjóna honum: „Þúsundir þúsunda þjónuðu honum og tíu þúsundir tíu þúsunda stóðu frammi fyrir honum.“ Síðan kemur „einn líkur mannssyni“ á skýjum himinsins og honum er fengið vald, tign og konungdómur sem aldrei líður undir lok.6
Tilvitnun
Hinn mikli skáldsnillingur Dante Alighieri sýnir í Guðdómlega gleðileiknum (Divina Commedia) hvernig Mikael stendur andspænis Lúsífer, hinum fallna engli sem steypt var niður af himni eins og eldingu. Í hreinsunareldinum heyrir Dante raddir sem biðja:
„Sæla María! Bið þú fyrir oss,
Mikael og Pétur! allt heilagt lið!“
(Purgatorio, XII, 51).
Þannig var Mikael þegar á miðöldum viðurkenndur sem verndari kirkjunnar og máttugur fyrirbiðjandi, bæði í austur- og vesturkirkjunum.5
Lærdómur
Höfuðenglarnir minna okkur á að Guð skilur manninn ekki eftir varnarlausan. Hjá Gabríel fáum við að heyra að loforð Guðs standi stöðug. Með Rafael fáum við að upplifa lækninguna sem kemur frá hendi Guðs. Fyrir Mikael vitum við að hið illa á ekki síðasta orðið, heldur Guð einn.
Orð Gregoríusar mikla hjálpa okkur að sjá enn betur hvað tengir þessa þrjá höfuðengla saman. Nöfn þeirra segja ekki fyrst og fremst hverjir þeir eru, heldur hver Guð er. Mikael spyr: „Hver er sem Guð?“ Gabríel boðar mátt Guðs. Rafael opinberar Guð sem læknar. Þannig er öll þjónusta englanna gagnsæ gagnvart þeim sem sendir þá.
Þeir minna okkur líka á þrjár víddir kristinnar pílagrímsgöngu. Við þurfum að heyra orð Guðs eins og Gabríel flytur það, við þurfum að ganga veginn í trausti á handleiðslu Guðs eins og Tobías gekk með Rafael og við þurfum að standast hið illa í trausti þess að sigurinn tilheyrir Guði eins og nafn Mikaels sjálft boðar.
Benedikt XVI minnti árið 2008 á að englarnir væru sendir af Guði „til þjónustu í þágu þeirra sem hjálpræðið eiga að erfa“ (Heb 1,14) og sagði ósýnilega nærveru þeirra vera okkur hjálp og huggun á jarðneskri pílagrímsgöngu okkar.7
Leó XIII og bænin til heilags Mikaels
Sagan af Leó páfa XIII árið 1884 undirstrikar þetta. Samkvæmt gamalli og útbreiddri frásögn varð páfinn fyrir sterkri andlegri reynslu eftir messu í Vatíkaninu 13. október það ár. Sagt er að hann hafi séð í sýn hvernig legiónir illra anda réðust á kirkjuna og virtust næstum leggja hana í rúst, en að Mikael kæmi henni til varnar. Vatican News segir þessa hefðbundnu frásögn og tengir hana þeirri sérstöku bæn til heilags Mikaels sem Leó XIII lét kirkjunni í té.5
Þegar þessi frásögn er sögð er þó rétt að greina milli sjálfrar bænarinnar og þeirra smáatriða sem síðar hafa fylgt sögunni um sýn páfans. Hitt er ljóst að undir lok 19. aldar lét Leó XIII innleiða sérstaka bæn til heilags Mikaels sem hluta af bænum sem farið var með eftir lágmessu. Bænin varð síðan ein þekktasta bænin til erkiengilsins.
Því minnti heilagur Jóhannes Páll II páfi sérstaklega á hana við Regina Coeli 24. apríl 1994. Hann tengdi hana andlegri baráttu sem Opinberunarbókin lýsir og sagði að þótt bænin væri ekki lengur almennt beðin í lok messu skyldi hún ekki gleymast. Hann hvatti hina trúuðu til að fara með hana til að leita hjálpar í baráttunni gegn öflum myrkursins og anda þessa heims.8
Á hátíð höfuðenglanna árið 2017 dró Frans páfi hlutverk þeirra þriggja saman með eftirminnilegum hætti. Mikael hjálpar okkur í baráttunni gegn tælingum hins illa, Gabríel færir okkur fagnaðarerindið um hjálpræðið og Rafael tekur í hönd okkar og hjálpar okkur að villast ekki af leið lífsins. Þannig vinna englarnir með hjálpræðisáformi Guðs.2
Bæn Leós XIII páfa
Heilagi Mikael erkiengill, verndaðu oss í orrustunni.
Ver oss skjól gegn illsku og brögðum djöfulsins.
Guð lasti hann, við biðjum auðmjúklega.
Og þú, höfðingi hersveita himinsins,
varpa, fyrir mátt Guðs, Satan og öllum illum öndum,
sem um svífa um heiminn til glötunar sálum,
niður í helju. Amen.
Heimildir
1. Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments, Directory on Popular Piety and the Liturgy, nr. 215–216. Þar er 29. september tilgreindur sem hátíð Mikaels, Gabríels og Rafaels höfuðengla:
https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccdds/documents/rc_con_ccdds_doc_20020513_vers-direttorio_en.html
2. Frans páfi, Let us entrust ourselves to the Archangels, morgunhugleiðing 29. september 2017:
https://www.vatican.va/content/francesco/en/cotidie/2017/documents/papa-francesco-cotidie_20170929_entrust-ourselves-tothe-archangels.html
3. Heilagur Gregoríus mikli páfi, Hómilíur um guðspjöllin, Hom. 34, 8–9; PL 76, 1250–1251. Íslenskur texti í Tíðabænabókinni, lestur á hátíð hinna heilögu höfuðengla 29. september.
4. Vatican News, St. Raphael, Archangel, ásamt Tobitsbók 1–12, einkum Tob 6 og Tob 12,15:
https://www.vaticannews.va/en/saints/09/29/st--raphael--archangel.html
5. Vatican News, St. Michael, Archangel. Um Mikael í Ritningunni, Dante og hefðbundna frásögnina um Leó XIII:
https://www.vaticannews.va/en/saints/09/29/st--michael--archangel.html
6. Vatican News, Gospel and Word of the Day – 29 September 2026. Lestur hátíðarinnar: Dan 7,9–10.13–14 og Jóh 1,47–51:
https://www.vaticannews.va/en/word-of-the-day/2026/09/29.html
7. Benedikt XVI páfi, ávarp 29. september 2008. Um þjónustu englanna og Heb 1,14:
https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2008/september/documents/hf_ben-xvi_spe_20080929_saluto-castel-gandolfo.html
8. Heilagur Jóhannes Páll II páfi, Regina Coeli, 24. apríl 1994. Þar hvetur páfinn hina trúuðu sérstaklega til að gleyma ekki bæn Leós XIII til heilags Mikaels:
https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/it/angelus/1994/documents/hf_jp-ii_reg_19940424.html
9. Lectio Divina Karmelreglunnar, september 2025. Um Mikael, Gabríel og Rafael, merkingu nafna þeirra og hlutverk þeirra í heilagri ritningu.