 |
| Heilagur Janúaríus |
Heilagur Janúaríus (lat. Januarius, ít. San Gennaro) er biskup og píslarvottur frá upphafi fjórðu aldar og verndardýrlingur Napólí. Minning hans er órjúfanlega tengd einu kunnasta trúarfyrirbæri kaþólskrar hefðar: ampúlum sem sagðar eru geyma blóð hans og þar sem dökkt og þykkt innihald verður við ákveðin tækifæri fljótandi. Fyrir Napólíbúa er þetta ekki aðeins forvitnilegt fyrirbæri heldur tákn sem hefur tengt borgina, dýrlinginn og trú hennar saman öldum saman.[1][3]
Æviágrip
Janúaríus var biskup í Benevento á Suður-Ítalíu sem var uppi á síðari hluta þriðju aldar og í upphafi þeirrar fjórðu. Frásagnir af ævi hans eru að hluta til mótaðar af síðari helgisögum, en tilvist hans og forn dýrkun eiga sér traustan sögulegan grunn. Elsta varðveitta heimildin sem nefnir hann er bréf Uraníusar prests til Pacatusar frá árinu 432, þar sem Janúaríus er nefndur biskup og píslarvottur. Síðar segja hin svokölluðu Acta Bononiensia, sem varðveitt eru í handriti frá lokum sjöttu eða upphafi sjöundu aldar, nánar frá píslarvætti hans.[1][2]
Samkvæmt þeirri frásögn fór Janúaríus, biskup í Benevento, til Misenum til þess að heimsækja Sóssíus djákna, sem hafði verið fangelsaður vegna kristinnar trúar sinnar. Janúaríus og félagar hans voru þá sjálfir handteknir. Þar sem þeir neituðu að afneita trú sinni voru þeir dæmdir til dauða og hálshöggnir við Solfatara nálægt Pozzuoli, að öllum líkindum um árið 305 á tíma ofsókna Díókletíanusar keisara.[1][2]
Dýrkun Janúaríusar festi snemma rætur. Líkami hans var síðar fluttur til Napólí og á fimmtu öld var hann þegar sýndur í myndlist í katakombunum þar. Með tímanum varð samband Napólíbúa við Janúaríus óvenju náið og hann varð verndardýrlingur borgarinnar.[1][2]
Samkvæmt gamalli hefð var það Eusebia, fóstra Janúaríusar, sem safnaði blóði hans af jörðinni eftir aftökuna. Sú frásögn er hluti af helgisögninni en ekki samtímaheimild um píslarvættið. Hún tengir þó píslarvættissöguna beint við þær ampúlur sem enn eru varðveittar í Napólí.[1][3]
Undur blóðsins í Napólí
Í Kapellu fjársjóðs heilags Janúaríusar í dómkirkjunni í Napólí eru varðveittar innsiglaðar glerampúlur í sérstakri geymslu - sk. relíkvarða. Í þeim er dökkleitt efni sem samkvæmt aldagamalli hefð er blóð Janúaríusar. Relíkvarðinn er geymdur í öryggisgeymslu bak við háaltari kapellunnar.[3][4]
Þrisvar á ári beinist athygli Napólí sérstaklega að ampúlunum. Fyrsta athöfnin fer fram laugardaginn fyrir fyrsta sunnudag í maí, önnur 19. september, á minningardegi píslarvættis Janúaríusar, og sú þriðja 16. desember. Síðasti dagurinn tengist eldgosinu mikla í Vesúvíusi árið 1631 og þeirri trúarhefð að fyrirbæn Janúaríusar hafi verndað borgina.[3][5]
Við athöfnina er relíkvarðinn tekinn úr öryggisgeymslunni, borinn fram og ampúlurnar sýndar söfnuðinum. Beðið er og fylgst með ástandi innihaldsins. Þegar það finnst eða verður fljótandi er það tilkynnt söfnuðinum og hvítum klút veifað samkvæmt gamalli hefð.[3]
Athyglisverður þáttur athafnarinnar eru hinar svokölluðu parenti di San Gennaro, hópur napólískra kvenna sem sitja fremst og biðja dýrlinginn ákaflega um að blóðið verði fljótandi. Í alþýðuhefð eru þær tengdar Eusebiu, fóstru Janúaríusar, og samband þeirra við dýrlinginn er svo persónulegt að þær geta jafnvel ávarpað hann á kunnuglegan hátt og ávítað hann þegar beðið er lengi eftir fyrirbærinu.[3]
Hefðin lifir enn óslitið. Þann 19. september 2025 var tilkynnt skömmu eftir klukkan tíu að innihald ampúlunnar væri fullkomlega fljótandi. Sérstaklega athyglisvert er að reliquían var sögð hafa fundist þegar fljótandi þegar hún var tekin fram úr öryggisgeymslunni.[6][7]
Er þetta raunverulega blóð?
Þetta er ein áhugaverðasta spurningin við allt fyrirbærið – og vísindin hafa enn ekki gefið endanlegt svar.
Ampúlurnar hafa ekki verið opnaðar til þess að taka sýni úr innihaldinu til nútímalegrar lífefnafræðilegrar greiningar. Því hefur hvorki verið hægt að staðfesta með slíkri rannsókn að efnið sé mannablóð né, enn síður, að það sé blóð Janúaríusar sjálfs.[8]
Efnið hefur þó verið rannsakað án þess að ampúlurnar væru opnaðar. Árið 1902 var framkvæmd litrófsmæling með prismalitrófsmæli. Ljósi var beint í gegnum fljótandi innihaldið og nokkur lög af gleri og rannsakendur töldu sig sjá gleypnilínur sem væru einkennandi fyrir hemóglóbín. Pierluigi Baima Bollone endurtók sambærilega athugun árið 1989 og greindi einnig línur sem hann taldi samrýmast hemóglóbíni.[8]
Þetta er vissulega vísbending sem vert er að taka alvarlega, en takmarkanir rannsóknanna eru verulegar. Ampúlan var ekki opnuð, mælingin fór fram í gegnum glerið og niðurstöðurnar voru ekki birtar í ritrýndu vísindatímariti. Þær geta því ekki talist endanleg sönnun þess að innihaldið sé mannablóð.[8]
Þixótropía – möguleg náttúruleg skýring
Árið 1991 birtu Luigi Garlaschelli, Franco Ramaccini og Sergio Della Sala stutta vísindagrein í hinu virta tímariti Nature. Þar sýndu þeir fram á að hægt væri að útbúa efni sem líktist hinu dökkrauða innihaldi ampúlunnar og hefði svokallaða þixótropíska eiginleika.[9]
Þixótropískt efni getur verið hlaupkennt eða nær fast þegar það stendur óhreyft en orðið fljótandi við hreyfingu eða titring. Þegar það fær að standa kyrrt getur það síðan þykknað á ný. Rannsakendurnir bentu á að efni sem nauðsynleg voru til að búa til slíka blöndu hefðu verið aðgengileg fyrr á öldum.[9][10]
Tilgátan er áhugaverð vegna þess að relíkvarðinn er óhjákvæmilega hreyfður þegar hann er tekinn úr geymslu, borinn að altarinu og ampúlan skoðuð. Því gæti hreyfingin sjálf hugsanlega stuðlað að því að þixótropískt efni yrði fljótandi.[9]
En hér er mikilvægt að gera skýran greinarmun á því sem tilraunin sýndi og því sem hún sýndi ekki. Garlaschelli og samstarfsmenn hans sýndu að hægt væri að framleiða efni sem hegðaði sér með svipuðum hætti. Þeir rannsökuðu ekki innihald ampúlunnar sjálfrar og sýndu því ekki fram á að hún geymdi slíkt gel.[9]
Atburðurinn 19. september 2025 vekur einnig áhugaverða spurningu í þessu samhengi, því innihaldið var þá sagt hafa fundist fullkomlega fljótandi þegar reliquían var tekin fram.[7] Það útilokar ekki þixótropíska skýringu, enda verður einhver hreyfing þegar relíkvarðinn er tekinn úr geymslunni, en sýnir að einföld skýring þess efnis að ampúlan sé hrist fyrir augum safnaðarins lýsir ekki því sem alltaf gerist.
Spurningin stendur því enn opin. Vísindin hafa sýnt fram á trúverðugt náttúrulegt ferli sem gæti framkallað sambærilegt fyrirbæri, en án beinnar greiningar á innihaldi ampúlunnar er ekki hægt að segja með vissu hvort það skýrir fyrirbæri heilags Janúaríusar.
Þegar blóðið verður ekki fljótandi
Enn ein ástæða þess að hefðin hefur haldið athygli fólks öldum saman er að vökvunin verður ekki alltaf þegar hennar er vænst. Í napólískri alþýðuhefð hefur slíkt stundum verið túlkað sem váboði og ýmsar hörmungar hafa eftir á verið tengdar við skipti þegar blóðið varð ekki fljótandi. Kirkjunnar menn hafa hins vegar ítrekað varað við því að líta á fyrirbærið sem spádóm um framtíðina.[11][12]
Þann 16. desember 2016 varð innihaldið til dæmis ekki fljótandi. Það vakti ótta meðal sumra viðstaddra, en Vincenzo De Gregorio, ábóti kapellu heilags Janúaríusar, brást við með því að segja að menn ættu ekki að hugsa um hörmungar eða ófarir: þeir væru trúað fólk og ættu að halda áfram að biðja.[11]
Hið sama gerðist 16. desember 2020. Frá því að öryggisgeymslan var opnuð um morguninn hélst innihaldið fast. Crescenzio Sepe kardínáli hvatti fólkið áfram til bænar og varaði við því að ætla að þetta þýddi einhverja sérstaka ógæfu.[12]
Þann 1. maí 2021 varð innihaldið aftur ekki fljótandi við aðalathöfnina. Þetta var því annað slíkt tilvikið í röð. Domenico Battaglia erkibiskup lagði þá áherslu á að menn ættu ekki að reyna að lesa hvorki góð fyrirheit né óheillavænlega fyrirboða úr fyrirbærinu. Hvort sem blóðið yrði fljótandi eða héldist óbreytt ætti það að beina kristnum mönnum að blóði Krists og páskaleyndardóminum.[13]
Sagan fékk síðan óvænt framhald. Eftir áframhaldandi bænir varð innihaldið fljótandi síðdegis daginn eftir, 2. maí. Klukkan 17.18 var ampúlan sýnd hinum trúuðu í dómkirkjunni með innihaldið orðið fljótandi.[14]
Þetta dæmi sýnir vel hvers vegna erfitt er að setja fyrirbærið í einfaldan flokk. Breytingin gerist ekki alltaf við sama augnablik athafnarinnar; stundum verður hún ekki við aðalathöfnina en kemur fram síðar. Jafnframt er mikilvægt að greina á milli napólískrar alþýðuhefðar, sem hefur stundum séð váboða í því þegar vökvunin verður ekki, og opinberrar afstöðu kirkjunnar, sem varar við slíkum spádómstúlkunum.[11][12][13]
Lifandi hefð enn í dag
Hefðin er langt frá því að vera aðeins minning um liðna tíma. Þann 19. september 2025 var vökvunin enn á ný staðfest í dómkirkjunni í Napólí.[6][7]
Og í dag, 19. september 2026, kemur fólkið enn saman í dómkirkjunni. Samkvæmt opinberri dagskrá erkibiskupsdæmisins verður dómkirkjan opin frá klukkan 7.30. Klukkan 10 fer Domenico Battaglia erkibiskup til Kapellu fjársjóðsins, þar sem öryggisgeymslan með ampúlunum er opnuð. Relíkvarðinn er síðan borinn að aðalaltarinu og ef vökvunin verður er það tilkynnt hinum trúuðu. Að messu lokinni eru ampúlurnar sýndar fólkinu utan við dómkirkjuna. Athöfnin er jafnframt send út í sjónvarpi og á YouTube-rás erkibiskupsdæmisins.[15]
Þannig heldur þessi sérstæða hefð áfram öldum eftir að fyrstu heimildirnar um blóðfyrirbærið komu fram. Trú og vísindi nálgast hana frá ólíkum sjónarhornum. Vísindin spyrja hvað sé í ampúlunni og hvaða eðlis- eða efnafræðilega ferli geti skýrt breytinguna. Trúin spyr hvað táknið segi manninum um píslarvætti, fórn og trúfesti. Þessar spurningar þurfa ekki að útiloka hvor aðra.
Tilvitnun
„Þeir sigruðu vegna blóðs lambsins og vitnisburðar síns. Þeir elskuðu ekki líf sitt svo að þeir hræddust ekki dauðann.“
(Op 12,11)
Lærdómur
Það er auðvelt að láta hið dularfulla blóðfyrirbæri skyggja á manninn sjálfan. En Janúaríus er fyrst og fremst minnst vegna þess að hann bar vitni um Krist og lét lífið fyrir trú sína. Ampúlan hefur merkingu í kristinni trú vegna þess sem blóðið táknar: líf sem gefið er, trúfesti sem lætur ekki undan og von um að dauðinn eigi ekki síðasta orðið.
Hvort vísindin muni einhvern tíma skýra til fulls hvað gerist í ampúlunni breytir ekki þeirri sögu. Náttúruleg skýring á fyrirbærinu myndi ekki gera píslarvætti Janúaríusar merkingarlaust, rétt eins og óútskýrt fyrirbæri eitt og sér sannar ekki trúna. Fyrir kristinn mann liggur dýpri merking blóðsins í vitnisburði píslarvottsins og í því blóði Krists sem hann var reiðubúinn að fylgja allt til dauða.
Bæn
Heilagi Janúaríus, biskup og píslarvottur,
þú sem barst staðfastur vitni um Krist
og gafst líf þitt fyrir trúna,
bið þú fyrir okkur að við varðveitum vonina í mótlæti,
sýnum hugrekki þegar á reynir
og látum kærleika Krists móta líf okkar.
Hjálpa okkur að leita ekki tákna af ótta,
heldur treysta Guði í gleði og sorg
og bera vitni um hann með lífi okkar.
Fyrir Jesú Krist, Drottin vorn. Amen.
Viðbót 19. september 2026
Skömmu eftir birtingu þessarar færslu barst staðfesting frá Napólí um hátíð heilags Janúaríusar í ár. Þegar relíkvarðinn var tekinn úr öryggisgeymslunni í dómkirkjunni reyndist innihald blóðampúlunnar þegar vera fljótandi. Mons. Vincenzo De Gregorio, ábóti Kapellu fjársjóðs heilags Janúaríusar, tilkynnti þetta hinum trúuðu kl. 10.04 að staðartíma. Domenico Battaglia kardínáli, erkibiskup í Napólí, sýndi síðan ampúluna hinum fjölmenna söfnuði.[16]
Þetta er athyglisvert í ljósi umræðunnar hér að framan um mögulegar náttúrulegar skýringar á fyrirbærinu. Innihaldið varð ekki sýnilega fljótandi fyrir augum safnaðarins við framvísun ampúlunnar heldur var það þegar fljótandi þegar hún var tekin fram. Það útilokar ekki áhrif hreyfingar eða aðrar náttúrulegar skýringar, en undirstrikar hvers vegna varast þarf of einfalda lýsingu á því hvernig fyrirbærið á sér stað.
Heimildir
[1] Cappella del Tesoro di San Gennaro: The Saint. Opinber
síða Kapellu fjársjóðs heilags Janúaríusar í Napólí. Fjallað er um
Acta Bononiensia, biskupsdóm Janúaríusar í Benevento, Sóssíus
djákna, handtöku Janúaríusar og píslarvætti hans við Solfatara nálægt
Pozzuoli árið 305. Þar er einnig rakin hefðin um Eusebiu, fóstru hans,
sem hafi safnað blóði hans eftir aftökuna.
Cappella del Tesoro di San Gennaro – The Saint
[2] Arcidiocesi di Napoli: San Gennaro, vescovo e martire.
Um elstu sögulegu heimildirnar um Janúaríus. Þar er meðal annars fjallað
um bréf Uraníusar prests frá árinu 432, Acta Bononiensia,
Karþagódagatalið, Martyrologium Hieronymianum og flutning
líkamsleifa Janúaríusar til Napólí.
Arcidiocesi di Napoli – San Gennaro, vescovo e martire
[3] Cappella del Tesoro di San Gennaro: The Miracle. Opinber
lýsing á blóðfyrirbærinu, hinum þremur árlegu athöfnum og
parenti di San Gennaro.
Cappella del Tesoro di San Gennaro – The Miracle
[4] Cappella del Tesoro di San Gennaro: Altar and Tabernacle.
Um háaltari kapellunnar og öryggisgeymsluna þar sem ampúlurnar eru
varðveittar.
Cappella del Tesoro di San Gennaro – Altar and Tabernacle
[5] Cappella del Tesoro di San Gennaro: Miracolo di San Gennaro
2019: le Celebrazioni Ordinarie. Um hátíðirnar í maí,
19. september og 16. desember og tengsl desemberhátíðarinnar við
Vesúvíusgosið 1631.
Cappella di San Gennaro – Le Celebrazioni Ordinarie
[6] Arcidiocesi di Napoli: San Gennaro 2025. Opinber frásögn
erkibiskupsdæmisins af hátíðinni 19. september 2025 og staðfesting á
vökvun innihalds ampúlunnar.
Chiesa di Napoli – San Gennaro 2025
[7] ANSA: Si è sciolto a Napoli il sangue di San Gennaro,
19. september 2025. Greint er frá tilkynningu Vincenzo De Gregorio um
að reliquían hafi fundist „completamente liquida“ þegar hún var tekin
fram.
ANSA – San Gennaro, 19. september 2025
[8] CICAP: Miracolo di San Gennaro – FAQ. Yfirlit um þær
vísindarannsóknir sem gerðar hafa verið á innihaldi ampúlunnar án þess
að hún væri opnuð, þar á meðal litrófsmælingarnar 1902 og 1989, meintar
hemóglóbínlínur og takmarkanir rannsóknanna.
CICAP – Miracolo di San Gennaro, FAQ
[9] Garlaschelli, Luigi; Ramaccini, Franco; Della Sala, Sergio:
Working bloody miracles. Nature 353, 507 (1991),
10. október 1991. Vísindagreinin þar sem þixótropía er sett fram sem
möguleg náttúruleg skýring á fyrirbærinu.
Nature – Working bloody miracles
[10] CICAP: A Thixotropic Mixture Like the Blood of Saint
Januarius (San Gennaro). Nánari lýsing á tilraun Garlaschelli,
Ramaccini og Della Sala og þixótropíutilgátunni.
CICAP – A Thixotropic Mixture Like the Blood of Saint Januarius
[11] Rai News: San Gennaro, il miracolo del sangue non si è
rinnovato, 17. desember 2016. Um að vökvunin hafi ekki orðið
16. desember 2016 og viðbrögð Vincenzo De Gregorio, sem varaði við
hugmyndum um hörmungar og váboða.
Rai News – 17. desember 2016
[12] Rai News: San Gennaro non fa il miracolo, il sangue resta
solido, 16. desember 2020. Um að innihaldið hafi haldist fast
þann dag og viðbrögð Crescenzio Sepe kardínála.
Rai News – 16. desember 2020
[13] Rai News: Napoli, non si è sciolto il sangue di San
Gennaro, 1. maí 2021. Um að innihaldið hafi ekki orðið fljótandi
við athöfnina og orð Domenico Battaglia erkibiskups gegn því að lesa
góða eða slæma fyrirboða úr fyrirbærinu.
Rai News – 1. maí 2021
[14] Rai News: Napoli, il sangue di San Gennaro si scioglie al
secondo giorno di preghiera, 2. maí 2021. Um að innihaldið hafi
orðið fljótandi daginn eftir og ampúlan verið sýnd hinum trúuðu
kl. 17.18.
Rai News – 2. maí 2021
[15] Arcidiocesi di Napoli: Solennità di San Gennaro 2026,
9. september 2026. Opinber dagskrá hátíðarinnar 19. september 2026:
opnun öryggisgeymslunnar kl. 10, flutningur ampúlanna að aðalaltarinu,
tilkynning ef vökvunin verður og bein útsending frá athöfninni.
Arcidiocesi di Napoli – Solennità di San Gennaro 2026
[16] Rai News: Napoli, si ripete il miracolo di San Gennaro:
il sangue si è sciolto, 19. september 2026. Greint er frá því að
innihald ampúlunnar hafi þegar verið fljótandi þegar hún var tekin úr
öryggisgeymslunni og að mons. Vincenzo De Gregorio hafi tilkynnt
vökvunina kl. 10.04. Domenico Battaglia kardínáli sýndi síðan
relíkvarðann hinum trúuðu.
Rai News – hátíð heilags Janúaríusar 19. september 2026