 |
| Verndarengill |
„Því að þín vegna býður hann út englum sínum til þess að gæta þín á öllum vegum þínum. Þeir munu bera þig á höndum sér svo að þú steytir ekki fót þinn við steini.“ (Slm 91,11–12)
Hinn 2. október minnist Kaþólska kirkjan hinna heilögu verndarengla. Aðeins þremur dögum áður, 29. september, hélt hún hátíð hinna heilögu höfuðengla Mikaels, Gabríels og Rafaels. Þessir tveir dagar beina sjónum okkar að veruleika sem auðvelt er að gleyma í daglegu lífi: hinum ósýnilega heimi sköpunarinnar og þeim himnesku verum sem Heilög ritning nefnir engla.[1]
Trúin á englana er ekki aukaatriði sem síðar hafi bæst við kristna trú. Heilög ritning talar um þá aftur og aftur, og Trúfræðsla Kaþólsku kirkjunnar kennir að tilvist andlegra, ólíkamlegra vera, sem Ritningin nefnir engla, sé trúarsannindi.[2]
Engill – sendiboði Guðs
Í lestri tíðabænanna á hátíð höfuðenglanna 29. september minnir heilagur Gregoríus mikli páfi á fallega og mikilvæga hugsun: orðið engill lýsir fremur hlutverki en eðli. Þessar himnesku verur eru andar; þær eru kallaðar englar þegar þær eru sendar til að flytja boðskap eða vinna það verk sem Guð felur þeim.[3]
Þessi hugsun varpar sérstöku ljósi á orðið verndarengill. Engillinn er ekki sjálfstæður verndarandi sem starfar af eigin mætti. Hann er sendur af Guði. Vernd hans er þjónusta við vilja Guðs og birtingarmynd þeirrar forsjónar og umhyggju sem Guð ber fyrir manninum.
Þetta kemur skýrt fram í annarri Mósebók, í einum af ritningarlestrum minningardagsins:
„Sjá, ég sendi engil á undan þér til þess að gæta þín á leiðinni og leiða þig á þann stað sem ég hef búið þér.“
(sbr. 2Mós 23,20–23).[4]
Myndin er falleg: maðurinn er á ferð og Guð sendir engil sinn á undan honum. Markmiðið er ekki engillinn sjálfur heldur staðurinn sem Guð hefur búið manninum. Engillinn er fylgdarmaður á leiðinni til Guðs.
„Englar þeirra sjá jafnan auglit míns himneska föður“
Guðspjall minningardagsins er úr 18. kafla Matteusarguðspjalls. Lærisveinarnir spyrja Jesú hver sé mestur í himnaríki. Jesús kallar þá barn til sín, setur það mitt á meðal þeirra og segir að þeir verði að snúa við og verða eins og börn til þess að ganga inn í himnaríki. Síðan segir hann:
„Varist að forsmá nokkurn þessara smælingja. Ég segi yður, að englar þeirra á himnum sjá jafnan auglit míns himneska föður.“
(Matt 18,10).[4]
Hér mætast tvær myndir: barnið og engillinn. Smæð barnsins er ekki smæð í augum Guðs. Þvert á móti bendir Jesús á að englar þess standi frammi fyrir ásjónu Föðurins.
Verndarenglarnir og kenning kirkjunnar
Trúfræðsla Kaþólsku kirkjunnar dregur saman þessa fornu trú kirkjunnar með skýrum orðum:
„Frá bernsku til dauða er mannlegt líf umvafið árvekni þeirra og fyrirbæn.“[2]
Trúfræðslan vitnar þar jafnframt í heilagan Basilíus mikla: við hlið sérhvers trúaðs manns standi engill sem verndari og hirðir og leiði hann til lífsins.[2]
Verndarengillinn er því ekki aðeins tengdur bernskunni, eins og algengar myndir af engli sem gætir barns gætu gefið til kynna. Samkvæmt þessari hefð nær þjónusta hans yfir alla lífsleið mannsins – frá bernsku til dauða.
Kirkjan lifir jafnframt sjálf í samfélagi við englana. Í litúrgíunni sameinast hún þeim í lofgjörðinni til hins þríheilaga Guðs, ákallar hjálp þeirra og biður við útför að englarnir leiði hinn látna til paradísar.[2][5]
„Að þeir megi vernda þig á allan hátt“
Í fyrri óttusöng tíðabænanna 2. október er lesin prédikun heilags Bernharðs ábóta yfir orð Sálms 91:
„Þín vegna býður hann út englum sínum til þess að gæta þín á öllum vegum þínum.“
„Þessi orð ættu að fylla yður virðingu, hvetja til trúrækni og vekja traust; virðingu fyrir nærveru englanna, trúrækni vegna ástríkrar þjónustu þeirra og traust vegna verndar þeirra. Og því eru englarnir hér; þeir eru yður við hlið, þeir eru með yður, nærverandi í yðar þágu. Þeir eru hér til að vernda yður og þjóna.“
Bernharður leggur þó ríka áherslu á að heiðrun englanna endi ekki hjá þeim sjálfum. Allan kærleika og heiður beri að beina að lokum til Guðs, sem skapaði þá og sendir þá okkur til hjálpar.[6]
Hann heldur síðan áfram með sérlega hughreystandi mynd:
„Enda þótt vér séum börn og eigum framundan langan, mjög langan veg að fara hvað eigum vér að óttast þegar vér höfum slíka verndara? Þeir sem gæta oss á öllum vegum vorum verða ekki yfirbugaðir eða afvegaleiddir og því síður leiða þeir oss á villigötur. Þeir eru tryggir, hyggnir og voldugir. Hvers vegna ættum vér þá að óttast? Vér þurfum einungis að fylgja þeim, vera nærri þeim og vér munum njóta verndar himin hæða Guðs.“[6]
Orð Bernharðs minna á að verndarengillinn er umfram allt tákn og þjónn umhyggju Guðs. Það er Guð sem sendir; Guð sem leiðir; Guð sem er takmark ferðarinnar.
Páfarnir um verndarenglana
Jóhannes Páll II páfi minnti á þetta á sjálfum minningardegi verndarenglanna 2. október 2002. Hann sagði daginn bjóða okkur að hugleiða þessa himnesku verndara sem Guð hefði í kærleiksríkri forsjón sinni sett við hlið sérhvers manns. Hann hvatti fólk til að láta englana leiða sig til trúmennsku við boðorð Guðs og hvatti fjölskyldur til að leita oft til verndarengla sinna.[7]
Benedikt XVI páfi tók upp sömu hugsun 2. október 2011. Hann kallaði verndarenglana þjóna hinnar guðlegu umhyggju fyrir hverri manneskju og minnti á að frá upphafi lífsins allt til dauðastundarinnar væri mannlegt líf umvafið stöðugri vernd þeirra.[8]
Frans páfi lagði síðan sérstaka áherslu á verndarengilinn sem ferðafélaga. Í prédikun sinni 2. október 2014 tengdi hann orð annarrar Mósebókar við lífsferð mannsins. Lífið sé ferð að þeim stað sem Drottinn hefur búið okkur og engillinn sé sendur til að gæta okkar á þeirri leið.[9]
Frans sagði að enginn gengi einn. Samkvæmt hefð kirkjunnar væri engillinn við hlið okkar, gætti okkar og hjálpaði okkur að rata rétta leið. Páfinn lauk prédikun sinni með persónulegum spurningum: Hvernig er samband mitt við verndarengil minn? Hlusta ég? Tala ég við hann? Bið ég hann að gæta mín?[9]
Ári síðar kallaði Frans verndarenglana „sendiherra Guðs“ og lagði aftur áherslu á að Guð yfirgefi manninn ekki heldur gefi honum engil til stuðnings, verndar og samfylgdar á lífsleiðinni.[10]
Og þegar minning verndarenglanna bar árið 2024 upp á opnun seinni fundarlotu kirkjuþingsins um samráðsvettvang (sýnódalítet) tók Frans aftur upp myndina úr 2Mós 23: engillinn hefur rödd sem fólkið er hvatt til að hlusta á á leið sinni.[11]
„Englarnir biðja í upphæða dýrð“
Í íslenskri sálmahefð Kaþólsku kirkjunnar birtist þessi trú með einföldum og hlýlegum hætti í sálmi nr. 340, „Englarnir dansa í upphæða dýrð“:
„Englarnir dansa í upphæða dýrð,
þeir dansa svo vel fyrir okkur á jörð.
Og Guð sendi heiminum einkason sinn,
því að hann elskar þig eins og börnin sín öll.
Englarnir dansa í upphæða dýrð,
þeir dansa svo vel fyrir okkur á jörð.“„Englarnir biðja í upphæða dýrð,
þeir biðja svo vel fyrir okkur á jörð.
Og Guð sendi heiminum einkason sinn,
því að hann elskar þig eins og börnin sín öll.
Englarnir biðja í upphæða dýrð,
þeir biðja svo vel fyrir okkur á jörð.“
Sálmar og messusöngvar, nr. 340.[12]
Sálmurinn dregur athyglina að mikilvægu atriði. Englarnir eru ekki aðeins sendir til okkar; þeir standa jafnframt frammi fyrir Guði. Þeir lofa hann og biðja. Það minnir á orð Jesú um að englar hinna smæstu „sjá jafnan auglit míns himneska föður“.
Lærdómur
Minning hinna heilögu verndarengla minnir okkur fyrst og fremst á forsjón Guðs. Verndarengillinn tekur ekki sæti Guðs heldur bendir á Guð. Hann er andi sem hefur verið sendur, þjónn sem hefur fengið verkefni og ferðafélagi sem leiðir manninn áfram að því marki sem Guð hefur búið honum.
Þarna tengjast fallega saman orð Ritningarinnar, Gregoríusar mikla, Bernharðs og páfanna. Engillinn er sendur; hann gengur á undan; hann gætir; hann leiðir; hann stendur jafnframt frammi fyrir ásjónu Guðs.
Þess vegna er trúin á verndarengilinn ekki boð um að lifa í ótta við hætturnar sem kunna að leynast á veginum. Hún er boð um traust. Eins og Bernharður segir eigum við langan veg fyrir höndum, en við göngum hann ekki yfirgefin.
Kannski er því einfaldasta leiðin til að minnast verndarengils síns sú sem Frans páfi benti á: að viðurkenna nærveru hans, þakka Guði fyrir hann, biðja um vernd hans og vera reiðubúin að hlusta þegar samviskan kallar okkur aftur inn á rétta leið.
Bænir til verndarengilsins
Engill Guðs, verndarinn minn,
þú sem af Guðs miskunn ert mér falinn,
ver hjá mér í dag, lýstu mér,
verndaðu mig, stýrðu mér og leið mig.
Amen.
---
Engill Guðs, sem ég er á hendur falin(n),
til helgrar gæslu fyrir Guðs mildi,
vert þú ljós mitt og leiðtogi,
og varðveit þú mig í dag
fyrir allri synd og hættu.
Amen. [13]
---
Þú verndarengill ástkær,
á allri lífsleið ver mér nær.
Mitt hjarta varðveit hreint í mér,
sem hæstum Guði þekkast er.
Þar til ég mína upp gef önd,
mig ávallt leiddu þér við hönd,
uns þú, þar fagnar englaher,
í augsýn Föður skilar mér. Amen [13]
Heimildir
[1] Dicastery for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments, Directory on Popular Piety and the Liturgy: Principles and Guidelines, nr. 215–217. Þar eru sérstaklega nefndir 29. september, hátíð Mikaels, Gabríels og Rafaels, og 2. október, minning verndarenglanna. Páfagarðurinn.
[2] Trúfræðsla Kaþólsku kirkjunnar, nr. 328–336, einkum nr. 335–336 um englana í lífi kirkjunnar og vernd þeirra frá bernsku til dauða. Catechism of the Catholic Church – Heaven and Earth.
[3] Heilagur Gregoríus mikli páfi, Homiliae in Evangelia, 34, 8–9 (PL 76, 1250–1251), lestur í tíðabænum á hátíð hinna heilögu höfuðengla 29. september: Orðið engill gefur til kynna hlutverk fremur en náttúru. Sjá einnig Benedikt XVI um kenningu Gregoríusar að englarnir séu sendir en séu jafnframt ætíð í návist Guðs: Benedikt XVI, 29. júní 2005.
[4] Heilög ritning: 2Mós 23,20–23; Slm 91,11–12; Matt 18,1–5.10. Ritningarlestrar minningardags hinna heilögu verndarengla. Sjá einnig umfjöllun Frans páfa um þessa lestra í heimild [9].
[5] Dicastery for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments, Directory on Popular Piety and the Liturgy, nr. 215–217. Texti Páfagarðs.
[6] Heilagur Bernharður frá Clairvaux, Sermo 12 in psalmum Qui habitat, 3, 6–8; Opera omnia, Edit. Cisterc. 4 (1966), bls. 458–462. Íslenskur texti: Tíðabænabók Kaþólsku kirkjunnar, fyrri óttusöngur 2. október, „Að þeir megi vernda þig á allan hátt“.
[7] Jóhannes Páll II páfi, almenn áheyrn, 2. október 2002. Vatican.va – 2 October 2002.
[8] Benedikt XVI páfi, Angelus, 2. október 2011. Vatican.va – Angelus, 2 October 2011.
[9] Frans páfi, morgunhugleiðing í kapellu Domus Sanctae Marthae, We all have an angel, 2. október 2014. Vatican.va – We all have an angel.
[10] Frans páfi, morgunhugleiðing í Domus Sanctae Marthae, The angel and the child, 2. október 2015. Vatican.va – The angel and the child.
[11] Frans páfi, prédikun við opnun seinni fundarlotu XVI. almenna kirkjuþings biskupa, minning hinna heilögu verndarengla, 2. október 2024. Holy See Press Office – Homily, 2 October 2024.
[12] Sálmar og messusöngvar, Kaþólska kirkjan á Íslandi, 2022, sálmur nr. 340, „Englarnir dansa í upphæða dýrð“. Útgefandi: Kaþólska kirkjan á Íslandi; biskup: David B. Tencer OFMCap.; ritstjóri: Márton Wirth; yfirlesari: Þorkell Örn Ólason; litúrgískur ráðgjafi: sr. Jakob Rolland; hönnuður kápumyndar: Katalin Wirth.
[13] Bænakver. Reykjavík: Kaþólska kirkjan á Íslandi, 2006. ISBN 9979-9261-6-3. Prentun: GuðjónÓ – vistvæn prentsmiðja. Bæn úr bókinni notuð í lok pistilsins.