 |
| Köllun heilags Matteusar. Glerlistaverk byggt á hinu fræga málverki Caravaggios Köllun heilags Matteusar (1599–1600). Kristur kallar Matteus frá tollborðinu og ljós náðarinnar rýfur myrkrið: „Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir“ (Mt 9,13). |
Við Galíleuvatn, líklega í Kapernaum, sat dag einn tollheimtumaður við störf sín. Matteus hét hann og tilheyrði stétt manna sem naut lítillar virðingar meðal Gyðinga. Tollheimtumenn störfuðu innan skattkerfis rómverska valdsins og voru þess vegna gjarnan álitnir samverkamenn hernámsmanna. Kerfið bauð auk þess upp á misnotkun og auðgun á kostnað annarra. Það kemur því ekki á óvart að í guðspjöllunum eru tollheimtumenn iðulega nefndir í sömu andrá og syndarar.[1][2] En einmitt þennan mann sá Jesús.
„Fylg þú mér,“ sagði hann. Matteus stóð upp og fylgdi honum.
Frásögnin er undraverð í einfaldleika sínum. Engin löng orðaskipti eru skráð og ekkert sagt um innri baráttu Matteusar. Jesús sér hann, kallar hann og hann stendur upp. Benedikt XVI benti á í fræðslu sinni um Matteus árið 2006 að þessi stutta frásögn sýni hve fúslega Matteus svaraði kallinu. Að standa upp fól jafnframt í sér að yfirgefa það sem áður hafði tryggt honum afkomu og ganga inn í nýtt líf með Kristi.[2]
Guðspjöllin gefa okkur aðeins brotakenndar upplýsingar um ævi Matteusar. Matteusarguðspjall nefnir hann sérstaklega „tollheimtumanninn“ þegar postularnir tólf eru taldir upp (Mt 10,3), en Markús og Lúkas kalla tollheimtumanninn sem Jesús kallar Leví. Benedikt XVI segir að fremur en að reyna að semja heildstæða ævisögu úr þessum fáu heimildum sé gagnlegra að skoða þá mynd af Matteusi sem guðspjöllin sjálf draga upp. Þar blasir eitt við: Jesús tekur mann sem samtíðarmenn hans töldu opinberan syndara inn í hóp sinna nánustu lærisveina. Enginn er fyrirfram útilokaður frá vináttu Krists.[2]
Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir
Kallið við tollbúðina er þó aðeins fyrri hluti guðspjalls hátíðarinnar. Það sem gerist á eftir leiðir okkur að sjálfri þungamiðju frásagnarinnar.
Jesús sest til borðs og margir tollheimtumenn og syndarar koma og sitja þar með honum og lærisveinunum. Farísearnir sjá þetta og spyrja hvers vegna meistari þeirra eti með slíku fólki. Jesús svarar með mynd sem hefur fylgt kristinni boðun allar götur síðan: ekki þurfa heilbrigðir læknis við heldur þeir sem sjúkir eru. Síðan segir hann:
„Farið og nemið hvað þetta merkir: Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir. Ég er ekki kominn til að kalla réttláta heldur syndara.“ (Mt 9,13)
Jesús vitnar hér í Hósea spámann: „Miskunnsemi þóknast mér en ekki sláturfórn, þekking á Guði fremur en brennifórnir“ (Hós 6,6). Orðin eru ekki höfnun á tilbeiðslu eða helgihaldi. Þau beina sjónum að því sem guðsdýrkunin á að leiða af sér. Ytri trúariðkun getur ekki komið í stað kærleika, trúfesti og miskunnar.
Og Matteus sjálfur stendur fyrir framan okkur sem lifandi skýring á þessum orðum. Farísearnir sjá tollheimtumann og syndara; Jesús sér mann sem hægt er að kalla. Þeir sjá mann sem á ekki heima við borðið; Jesús sest til borðs með honum. Þeir spyrja hvers vegna hann umgangist syndara; Jesús svarar að það séu einmitt hinir sjúku sem þarfnist læknis.
Miskunnin merkir þó ekki að allt eigi að vera óbreytt. Matteus stendur upp frá tollborðinu. Augnaráð Krists og kall hans leiða til nýs lífs. Miskunnin kemur á undan breytingunni, en hún kallar jafnframt manninn til breytingar.
Jesús sá hann með augum miskunnar
Heilagur Beda hinn æruverðugi dregur þessa hugsun sérstaklega fram í hómilíu sem Kirkjan les í tíðabænunum á hátíð Matteusar. Hann segir að Jesús hafi ekki litið á Matteus á venjulegan hátt heldur séð hann með miskunnsömum skilningi sínum. Hann sá tollheimtumanninn „með augum miskunnar“ og valdi hann.[3]
Að fylgja Kristi merkir, segir Beda, meira en að ganga á eftir honum. Það merkir að taka upp lífshætti hans. Þegar Matteus stendur upp er því ekki aðeins um líkamlega hreyfingu að ræða heldur upphaf nýrrar stefnu í lífinu.
Beda sér sömu dýpt í veislunni sem fylgir. Matteus býður Kristi vissulega inn í hús sitt, en enn meiri veisla á sér stað í hjarta hans. Þar tekur hann á móti Kristi í trú og kærleika. Sinnaskipti eins tollheimtumanns verða jafnframt öðrum tollheimtumönnum og syndurum tilefni til að nálgast Jesú.[3]
Þannig verður veisluborðið framhald köllunarinnar. Sá sem Kristur hefur sýnt miskunn opnar dyrnar svo að fleiri geti mætt sömu miskunn.
Frá tollheimtumanni til postula
Matteus verður einn postulanna tólf og er síðar nefndur með þeim í Postulasögunni. Um síðari ævi hans vitum við hins vegar lítið með sögulegri vissu. Ýmsar fornar hefðir segja frá trúboði hans utan Palestínu og frásagnir af dauða hans eru ekki samhljóða. Sumar segja hann hafa dáið eðlilegum dauða en aðrar tengja hann píslarvætti og trúboð í Eþíópíu.[1]
Þess vegna er ekki síðari ævisaga Matteusar sem stendur skýrust fyrir okkur heldur sú umbreyting sem guðspjallið sýnir: maðurinn sem sat við tollborðið stendur upp og verður postuli.
Fyrri lestur messunnar á hátíð Matteusar er úr Efesusbréfinu (Ef 4,1–7.11–13). Þar segir að Kristur hafi gefið suma sem postula, aðra sem spámenn, aðra sem guðspjallamenn og enn aðra sem hirða og fræðara, svo hinir heilögu yrðu hæfir til þjónustustarfs og líkami Krists byggðist upp.[4]
Matteus er einmitt heiðraður í Kirkjunni undir tveimur þessara heita: postuli og guðspjallamaður.
Guðspjallið samkvæmt Matteusi
Forn kristin hefð eignar Matteusi postula guðspjallið sem ber nafn hans. The Ignatius Catholic Study Bible bendir á að þessi hefð sé mjög gömul og að vitnisburður fornkirkjunnar tengi Matteus við fyrsta guðspjallið. Forn handrit bera einnig titilinn „Samkvæmt Matteusi“. Jafnframt er höfundarspurningin umdeild í nútíma biblíufræðum og meirihluti nútímafræðimanna telur ekki að Matteus postuli hafi sjálfur samið guðspjallið í þeirri mynd sem við höfum það nú.[5]
Scott Hahn og Curtis Mitch telja þó að ekki beri að afskrifa hina fornu hefð. Þeir benda meðal annars á að höfundurinn virðist hafa verið gyðingkristinn, hafi haft góða þekkingu á gyðinglegri ritningarhefð og sýni athyglisverðan áhuga á peningum, skuldum, viðskiptum og öðrum fjárhagslegum atriðum. Slík einkenni sanna ekki að tollheimtumaðurinn Matteus hafi skrifað guðspjallið, en þau eru ekki ósamrýmanleg hinni fornu kirkjuhefð.[5]
Matteusarguðspjall á sér djúpar rætur í sögu Ísraels. Strax í upphafi er Jesús kynntur sem „sonur Davíðs, sonur Abrahams“ (Mt 1,1), og aftur og aftur tengir guðspjallamaðurinn líf hans við Ritninguna og fyrirheit Gamla testamentisins. Jesús er hinn fyrirheitni Messías og í honum nær hjálpræðissagan takmarki sínu.[5]
En þessi sterka gyðinglega umgjörð lokar guðspjallið ekki af. Þvert á móti opnast sjónarsviðið sífellt þar til hinn upprisni Kristur segir postulunum í lok þess:
„Farið því og gerið allar þjóðir að lærisveinum.“ (Mt 28,19)
Sagan sem hefst innan Ísraels opnast þannig að lokum til allra þjóða.
Ríki himnanna
Eitt sterkasta meginstef Matteusarguðspjalls er ríki himnanna. Í inngangi The Ignatius Catholic Study Bible er bent á að orðalagið „ríki himnanna“ komi oftar en þrjátíu sinnum fyrir í guðspjallinu. Jesús boðar komu ríkisins, lýsir leyndardómum þess í dæmisögum og kennir lærisveinunum hvernig þeir eigi að lifa sem þegnar þess.[5]
Ríki himnanna er ekki aðeins eitthvað sem bíður okkar eftir dauðann. Það er þegar að verki þar sem Kristur ríkir og menn svara kalli hans. Það kallar til sinnaskipta, lærisveinslífs og þess réttlætis sem Jesús boðar meðal annars í fjallræðunni. Jafnframt bíður ríkið fullkomnunar sinnar þegar Kristur kemur aftur.[5]
Hér tengist boðskapur alls guðspjallsins aftur guðspjalli hátíðarinnar:
„Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir.“
Líf í ríki Krists verður ekki aðeins mælt í ytri trúariðkun. Í sæluboðunum eru miskunnsamir kallaðir sælir (Mt 5,7). Jesús kennir lærisveinum sínum að fyrirgefa (Mt 6,14–15; 18,21–35), og í hinni miklu dómsmynd í 25. kafla samsamar hann sig hinum hungruðu, þyrstu, ókunnugu, nöktu, sjúku og fangelsuðu (Mt 25,31–46). Ignatius Catholic Study Bible bendir á að miskunnarverkin séu þannig hluti af því siðferðilega lífi sem ríki himnanna kallar manninn til.[5]
Þannig má sjá beina línu frá tollborði Matteusar til einnar af megináherslum guðspjallsins sem ber nafn hans: miskunn Guðs sem maðurinn tekur á móti og er síðan kallaður til að sýna öðrum.
Augnaráð miskunnarinnar – frá Beda til Frans páfa
Orð Beda um að Jesús hafi séð Matteus með augum miskunnar hafa lifað sérstæðu lífi í sögu Kirkjunnar. Úr hómilíu hans koma latnesku orðin Miserando atque eligendo, sem Jorge Mario Bergoglio valdi sér að biskupskjörorði og hélt síðan sem Frans páfi.[3][6]
Matteus og köllun hans höfðu sérstaka persónulega merkingu fyrir Frans. Í viðtali við Antonio Spadaro árið 2013 lýsti hann sjálfum sér sem syndara sem Drottinn hefði litið á. Hann tengdi þá reynslu bæði við kjörorð sitt og við hina frægu mynd Caravaggios af köllun Matteusar.[6]
Á Matteusarhátíð í Holguín á Kúbu 21. september 2015 gekk Frans enn lengra og lýsti fundi Jesú og Matteusar sem augnatilliti sem breytti sögunni. Jesús gekk ekki hratt fram hjá tollheimtumanninum heldur nam staðar og leit á hann með augum miskunnar. Frans sagði að þetta augnaráð hefði opnað hjarta Matteusar, frelsað hann, læknað og gefið honum von og nýtt líf.[7]
Röðin sem Frans dregur fram er sérstaklega falleg: fyrst augnaráðið, síðan orðið; fyrst kærleikurinn, síðan verkefnið. Eftir að Jesús hefur horft á Matteus segir hann: „Fylg þú mér.“ Þá stendur Matteus upp. Maðurinn sem áður sat við borðið til að taka við peningum frá öðrum er nú kallaður til að gefa sjálfan sig í þjónustu.[7]
Köllun Matteusar í list Caravaggios
Þessa sömu stund gerði Michelangelo Merisi da Caravaggio ódauðlega í málverkinu Köllun heilags Matteusar, máluðu um 1599–1600 fyrir Contarelli-kapelluna í San Luigi dei Francesi í Róm. Benedikt XVI vísaði einmitt til þessa málverks þegar hann fjallaði um Matteus árið 2006.[2]
Í hálfmyrkvuðu herberginu sitja menn við peninga sína þegar Kristur birtist og bendir á Matteus. Caravaggio færði atburðinn inn í eigin samtíma: mennirnir við tollborðið klæðast búningum frá lokum 16. aldar, eins og Kristur væri að ganga inn í heim áhorfandans og kalla Matteus þar. Ljós fellur yfir hópinn og kallið rýfur hversdagslegt líf þeirra. Frans páfi hefur sagt frá því að þegar hann kom til Rómar hafi hann gjarnan farið í San Luigi dei Francesi og staðið þar frammi fyrir mynd Caravaggios. Hann sá sjálfan sig í Matteusi: syndara sem Kristur horfir á og kallar.[6]
Myndin fangar þannig með ljósi það sem Beda tjáir með orðum: Kristur sér manninn með augum miskunnar og velur hann.
Lærdómur dagsins
Köllun Matteusar segir okkur ekki aðeins sögu manns sem lifði fyrir tvö þúsund árum. Hún segir eitthvað um eðli náðarinnar.
Jesús bíður ekki eftir því að Matteus hafi sjálfur komið lífi sínu í lag áður en hann nálgast hann. Hann kemur að tollborðinu þar sem Matteus situr og kallar hann þaðan. En kallið lætur Matteus heldur ekki sitja áfram við sama borð eins og ekkert hafi gerst. Hann stendur upp og fylgir Kristi.
Þar mætast miskunn og sinnaskipti.
Við eigum stundum auðveldara með að sjá tollheimtumanninn en manninn sem getur orðið postuli. Við sjáum fortíð fólks, mistök þess og veikleika og hættir til að festa það í þeim flokki sem við höfum komið því fyrir í. Augnaráð Krists er annað. Það afneitar ekki syndinni en sér lengra en hún. Það sér manneskjuna sem Guð elskar og þá möguleika sem náðin getur leyst úr læðingi.
Þess vegna eru orð Jesú ekki aðeins áminning til faríseanna við veisluborðið heldur einnig til okkar:
„Farið og nemið hvað þetta merkir: Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir.“
Sú miskunn sem Matteus þiggur verður upphaf nýs lífs. Tollheimtumaðurinn verður lærisveinn, lærisveinninn postuli og postullinn boðberi fagnaðarerindisins.
Kannski er það einmitt kjarninn í hátíð hans: Kristur sér, miskunnar og kallar – og maðurinn stendur upp og fylgir honum.
Bæn
Drottinn Jesús Kristur,
þú sást Matteus við tollbúðina
og horfðir á hann með augum miskunnar.
Þú kallaðir hann frá fyrra lífi
og sagðir: „Fylg þú mér,“
og hann stóð upp og fylgdi þér.
Kenndu okkur að treysta miskunn þinni
og heyra kall þitt í okkar eigin lífi.
Gef okkur einnig augu sem sjá aðra
ekki aðeins í ljósi mistaka þeirra og veikleika
heldur eins og þú sérð þá.
Láttu orð þín:
„Miskunnsemi vil ég, ekki fórnir“
móta trú okkar og breytni,
svo að tilbeiðsla okkar á þér
beri ávöxt í kærleika, fyrirgefningu
og miskunn við náungann.
Fyrir fyrirbæn heilags Matteusar
gef okkur hugrekki til að standa upp,
fylgja þér
og bera öðrum fagnaðarerindið
um miskunn þína.
Amen.
Heimildir
[1] Vatican News, „St. Matthew, Apostle and Evangelist“, Saint of the Day, 21. september. Æviágrip Matteusar, köllun hans, hefðir um síðari ævi hans og tengsl hans við guðspjallið.
Vatican News – St. Matthew, Apostle and Evangelist
[2] Benedikt XVI páfi, „Matthew, the tax collector“, almenn áheyrn, 30. ágúst 2006. Fræðsla um Matteus, stöðu tollheimtumanna, köllun hans, eftirfylgdina og málverk Caravaggios.
Vatican.va – Benedict XVI: Matthew, the tax collector
[3] Heilagur Beda hinn æruverðugi, Homilia 21, CCL 122, bls. 149–151. Úr hómilíu sem lesin er í tíðabænum Kirkjunnar á hátíð heilags Matteusar: „Jesús sá hann með augum miskunnar og valdi hann.“ Íslenskur texti samkvæmt tíðabænabók.
[4] Ef 4,1–7.11–13 og Mt 9,9–13, lestrar messunnar á hátíð heilags Matteusar postula og guðspjallamanns, 21. september. Sjá einnig Vatican News, „Word of the Day“, 21. september 2026.
Vatican News – Word of the Day, 21 September 2026
[5] Scott Hahn og Curtis J. Mitch (ritstj.), The Ignatius Catholic Study Bible: Old and New Testaments, Revised Standard Version, Second Catholic Edition, Ignatius Press, San Francisco, 2024, „Introduction to the Gospel according to Saint Matthew“, bls. 1721–1723. Einkum kaflarnir „Author“, „Date“, „Destination“, „Structure“ og „Themes“. Þar er fjallað um forna hefð um Matteus sem höfund, umræðu nútíma biblíufræða, gyðinglegt samhengi guðspjallsins og ríki himnanna sem eitt helsta meginstef þess.
Ignatius Press – The Ignatius Catholic Study Bible
[6] Frans páfi og Antonio Spadaro SJ, viðtal birt í La Civiltà Cattolica og L’Osservatore Romano, 21. september 2013. Frans ræðir þar um Miserando atque eligendo, eigin reynslu af miskunn Guðs og Köllun heilags Matteusar eftir Caravaggio.
Vatican.va – Interview with Pope Francis by Fr Antonio Spadaro
[7] Frans páfi, prédikun á hátíð heilags Matteusar, Plaza de la Revolución, Holguín á Kúbu, 21. september 2015. Þar túlkar Frans köllun Matteusar sem fund augnaráða og leggur áherslu á miskunnsamt augnaráð Krists: fyrst augnaráðið og kærleikurinn, síðan kallið og verkefnið.
Vatican.va – Pope Francis, Homily in Holguín, 21 September 2015