Hl. Teresa Benedikta af Krossinum, Karmelnunna og verndardýrlingur Evrópu - minning 9. ágúst

Heilög Teresa Benedikta af Krossinum, Karmelnunna og verndardýrlingur Evrópu

Edith Stein var fædd í Breslau 12. október árið 1891, á friðþægingardeginum (Yom Kippur), helgasta degi gyðingaársins. Hún ólst upp í trúfastri gyðingafjölskyldu, en á unglingsárum missti hún trúna og hætti meðvitað að biðja. Allt líf hennar einkenndist af ástríðufullri leit að sannleikanum. Hún lagði stund á heimspeki og lauk doktorsprófi með hæstu einkunn undir leiðsögn heimspekingsins Edmunds Husserls, eins fremsta hugsuðar samtímans og upphafsmanns fyrirbærafræðinnar (phenomenology).  Leið hennar til Krists hófst þegar hún varð vitni að djúpri trú ekkju vinar síns, sem bar sorg sína með friði og von. Nokkrum árum síðar las hún sjálfsævisögu heilagrar Teresu frá Ávila og sagði þegar hún hafði lokið bókinni: „Þetta er sannleikurinn.“ Edith snerist þá til kaþólskrar trúar og árið 1922 var hún skírð inn í kaþólsku kirkjuna. Árið 1933 gekk hún í Karmelklaustrið í Köln þar sem hún tók sér nafnið Teresa Benedikta af Krossinum. Ákvörðun hennar um að gerast kaþólsk og síðar karmelsystir varð móður hennar mikil sorg, þótt gagnkvæm virðing og ást héldust alla tíð.

Heimspekingurinn sem sá hættuna

Eftir skírn sína lagði hún stund á kennslu, hún flutti fyrirlestra víða um Þýskaland og skrifaði um heimspeki, uppeldi og kristna mannfræði og starfaði um tíma sem aðstoðarmaður Husserl. Á þessum árum varð hún einn af fremstu fulltrúum fyrirbærafræðinnar og lagði jafnframt grunn að því að tengja hana kristinni heimspeki, einkum hugsun heilags Tómasar frá Akvínó. Leit hennar að sannleikanum varð þannig brú milli trúar og skynsemi.

Þegar nasistar tóku völdin árið 1933 missti hún kennarastöðu sína vegna gyðinglegs uppruna síns. Sama ár skrifaði hún Píusi XI páfa og hvatti hann til að beita siðferðilegu og postullegu valdi kirkjunnar gegn vaxandi gyðingahatri og ofsóknum í Þýskalandi. Hún skynjaði snemma að þar var ekki aðeins um pólitíska stefnu að ræða heldur árás á sjálfa reisn mannsins og þau siðferðilegu gildi sem kristin siðmenning byggir á.

Arfleifð heimspekingsins

Með rannsóknum sínum á samkennd, mannlegri persónu og leitinni að sannleikanum lagði hún sjálfstætt af mörkum til þróunar fyrirbærafræðinnar. Þótt henni væri meinað að halda áfram háskólaferli sínum, fyrst og fremst vegna þess að hún var kona og síðar vegna gyðinglegs uppruna síns, hafa verk hennar öðlast sívaxandi viðurkenningu. Í dag eru þau kennd við háskóla víða um heim, ekki aðeins í heimspeki heldur einnig í guðfræði, sálfræði, uppeldisfræði og heilbrigðisvísindum. Líf hennar minnir okkur á að einlæg leit að sannleikanum getur orðið brú milli trúar og skynsemi og að hin dýpsta viska sprettur af því þegar hugsunin og lífið verða eitt. Ef nafni hennar "Edit Stein"er flett upp á Amazon.com bókaversluninni kemur upp fjöldi rita.

Vísindi krossins

Í Karmel dýpkaði Teresa Benedikta skilning sinn á því sem hún kallaði „vísindi krossins“. Hún áttaði sig æ betur á því að sannleikurinn sem hún hafði leitað að um árabil var ekki aðeins hugmynd eða heimspekileg kenning heldur lifandi persóna – Jesús Kristur – og að leiðin til hans lá í gegnum krossinn. Síðar varð Vísindi krossins jafnframt heiti á síðasta stóra guðfræðiverki hennar um heilagan Jóhannes af Krossi.

Þegar nasistar hertu ofsóknir sínar gegn gyðingum var Teresa Benedikta flutt frá Köln til Karmelklaustursins í Echt í Hollandi í þeirri von að þar yrði hún öruggari. Sú von rættist ekki. Sumarið 1942 létu kaþólsku biskuparnir í Hollandi lesa upp hirðisbréf í öllum kirkjum landsins þar sem þeir fordæmdu opinberlega brottflutning gyðinga. Viðbrögð nasista voru miskunnarlaus. Til hefndar felldu þeir niður þá undanþágu sem kaþólikkar af gyðingaættum höfðu áður notið og skipuðu handtöku þeirra. Þann 2. ágúst 1942 komu Gestapo-menn í klaustrið og handtóku Teresu Benediktu og systur hennar Rósu sem hafði einnig gerst kaþólsk og bjó í nágrenni klaustursins þar sem hún starfaði fyrir systurnar. Sagt er að hún hafi þá snúið sér að systur sinni og sagt: „Komdu, við skulum fara fyrir fólkið okkar.“ Eftir skamma dvöl í Westerbork voru þær fluttar til Auschwitz þar sem þær voru myrtar í gasklefa sama dag og þær komu þangað, hinn 9. ágúst 1942. 

Kirkjan lítur á hana sem píslarvott sem sameinaði líf sitt og dauða fórn Krists. Hún hafnaði aldrei gyðinglegum uppruna sínum heldur gekk meðvitað inn í örlög eigin þjóðar og fól líf sitt Guði, þannig að vitnisburður hennar varð bæði gyðingaþjóðinni og kirkjunni að ljósi. Þannig varð hún bæði dóttir Ísraels og píslarvottur kirkjunnar. 

Ritstörf og heilagleiki

Teresa Benedikta var gædd óvenjulegum skilnings- og námsgáfum, og hún lét eftir sig mikil skrif, sem sem bera vitni um óvenjulega heimspekilega skarpskyggni og djúpa andlega reynslu. Árið 1998 var hún tekin í tölu heilagra af Jóhannesi Páli II páfa og árið eftir útnefndi hann hana, ásamt heilagri Birgittu frá Svíþjóð og heilagri Katrínu frá Siena, verndardýrling Evrópu.

Í ritum sínum lýsir Teresa Benedikta því hvernig líf hins kristna verður þátttaka í lífi, dauða og upprisu Krists. Eftirfarandi hugleiðing hennar sýnir hvernig hún skildi köllun hins kristna til að bera krossinn með Kristi: „Kristur lagði á sig ok lögmálsins, uppfyllti boð lögmálsins og dó fyrir lögmálið og vegna lögmálsins. Með þessu leysti hann þá sem þrá að fá líf í gegnum hann; en þeir geta ekki þegið það líf nema þeir sjálfir bjóði sitt eigið líf. Því að „hver sem er skírður til Krists Jesú, er skírður til dauða hans“. Þeir eru djúpt sokknir í líf hans svo að þeir verða eins og limir á líkama hans og þjást með honum og deyja eins og limir hans. Þetta líf mun koma í fullri gnægð á degi dýrðarinnar; en jafnvel nú, enn í holdinu, getum við verið hluti af því ef við trúum: Ef við trúum að Kristur hafi dáið fyrir okkur til að veita okkur líf. Með þeirri trú erum við sameinuð honum eins og líkaminn er sameinaður höfðinu; sú trú opnar okkur uppsprettur lífs hans.“ (Úr tíðabænabók Kaþólsku kirkjunnar)

Tilvitnun

„Sá sem leitar sannleikans leitar Guðs, hvort sem hann gerir sér grein fyrir því eða ekki.“
— Heilög Teresa Benedikta af Krossinum 

Hvað getum við lært af heilagri Teresu Benediktu af Krossinum í dag?

Heilög Teresa Benedikta minnir okkur á að trú og skynsemi eru ekki andstæður heldur samferðamenn. Hún óttaðist ekki spurningar eða efasemdir heldur leitaði sannleikans af heilindum, sannfærð um að engin sönn leit gæti að lokum leitt mann frá Guði. Þegar hún fann Krist uppgötvaði hún að sannleikurinn sem hún hafði leitað að var ekki aðeins kenning heldur lifandi persóna.

Líf hennar kennir okkur einnig að krossinn er ekki aðeins tákn þjáningar heldur kærleika. Í Karmel lærði hún það sem hún nefndi „vísindi krossins“: að Guð opinberar sig ekki aðeins í sigri og styrk heldur einnig í auðmýkt, fórnfýsi og trúfesti. Sú þekking verður ekki aðeins numin af bókum heldur með því að ganga með Kristi, jafnvel þegar leiðin er erfið.

Að lokum minnir Teresa Benedikta okkur á hina ófrávíkjanlegu reisn hverrar manneskju. Hún hafnaði aldrei gyðinglegum uppruna sínum né kristinni trú sinni, heldur lifði hvort tveggja af heilindum. Þess vegna stendur vitnisburður hennar enn sem ákall um að hafna hatri og kynþáttafordómum og vinna að sáttum milli manna. Í henni sjáum við að heilagleikinn felst ekki í því að flýja heiminn heldur að vera sannleikanum trúr, jafnvel þegar það kostar allt.

Þegar sannleikurinn kostar mannslíf

Saga Teresu Benediktu vekur einnig erfiðar spurningar sem kirkjan hefur glímt við allar götur síðan. Hollensku biskuparnir völdu árið 1942 að þegja ekki yfir ofsóknum gegn gyðingum heldur fordæmdu þær opinberlega. Viðbrögð nasista urðu hins vegar miskunnarlaus og leiddu meðal annars til handtöku skírðra gyðinga, þar á meðal Teresu Benediktu. Þessi sorglega reynsla varð kirkjunni áminning um að undir stjórn alræðisríkja eru siðferðilegar ákvarðanir sjaldnast einfaldar. 

Í dag er auðvelt að spyrja hvers vegna kirkjan hafi ekki talað hærra eða fyrr gegn nasismanum. En reynslan í Hollandi árið 1942 sýndi að þegar biskuparnir fordæmdu opinberlega ofsóknirnar brugðust nasistar við með enn harðari hefndaraðgerðum gegn saklausu fólki. Slík reynsla varð hluti af þeirri erfiðu siðferðilegu togstreitu sem kirkjan stóð frammi fyrir: hvort væri ábyrgara að tala opinberlega eða reyna að vernda mannslíf eftir öðrum leiðum?

Bæn

Almáttugi Guð,
þú leiddir heilaga Teresu Benediktu af Krossinum
frá einlægri leit að sannleikanum
til lifandi trúar á son þinn, Jesú Krist.

Gef okkur hugrekki
til að leita sannleikans af heiðarleika,
elska hann þegar við finnum hann
og fylgja honum í trúfesti,
jafnvel þegar leiðin liggur um krossinn.

Kenn okkur að sjá í hverri manneskju
ómetanlega reisn þess sem skapaður er í þinni mynd.
Vernda heiminn gegn hatri,
fordómum og ofbeldi
og ger okkur að verkfærum friðar,
sátta og vonar.

Fyrir Krist, Drottin vorn.

Amen.