 |
| Fæðing heilagrar Maríu meyjar |
Í dag, 8. september, fagnar kirkjan einni af elstu Maríuhátíðunum: fæðingu heilagrar Maríu meyjar. Þessi dagur er tákn vonar og gleði, þar sem með fæðingu hennar nálgast sú stund þegar Guð sjálfur kemur í heiminn í mannsmynd.
Saga hátíðarinnar
Uppruni hátíðarinnar tengist vígslu kirkju sem reist var til heiðurs heilagri Maríu í Jerúsalem á 6. öld. Hefðin segir að þar hafi staðið heimili foreldra Maríu, Jóakims og Önnu, og að María hafi fæðst þar. Í Róm var hátíðin tekin upp á 8. öld að frumkvæði Sergíusar I páfa (†701). Hún er þriðja hátíð „fæðingar“ í kirkjulegri helgidagaskrá Rómar: fæðing Jesú Krists á jólum, fæðing Jóhannesar skírara (24. júní) og fæðing Maríu meyjar (8. september).
Engin frásögn guðspjallanna greinir frá fæðingu Maríu né nafni foreldra hennar, en sú hefð á rætur í apókrýfa ritinu Protoevangelium Iacobi frá 2. öld. Aðalviðburður í lífi Maríu er og verður alltaf boðun engilsins, en fæðing hennar markar upphaf þess sem fullkomnast í meðgöngu hennar og hlutverki sem móður Guðs. Kirkjan horfir samt til Maríu ekki aðeins sem móður Guðs, heldur sem fyrirmyndar lærisveins Jesú: fyrir trú hennar, hlýðni, þjónustu og trúfesti jafnvel á myrkum augnablikum krossins. Þess vegna veit þjóð Guðs að finna má skjól og vernd hjá henni.
Hátíðin í fornum kaþólskum sið
Í inngangi bókarinnar Maríukver – Sögur og kvæði af heilagri guðsmóður frá fyrri tíð (útg. Hið íslenzka bókmenntafélag, Reykjavík 1996; ritstj. Ásdís Egilsdóttir, Gunnar Harðarson og Svanhildur Óskarsdóttir) er hátíðin kynnt með þessum orðum:
„Fæðingardagur Maríu nefndist Maríumessa síðari og var haldinn 8. september. Hann þekktist snemma í Austurlöndum og var haldinn á Spáni og í Róm allt frá 7. öld. Hann er talinn með í elstu norrænu dagatölunum.“ Í bókinni sjálfri er varðveitt íslensk hómilía sem ber heitið Nativitas Sancte Marie („Fæðing heilagrar Maríu“). Hún hefst á orðunum: „Svo segir hinn helgi Jeronimus prestur…“ og er efnislega byggð á Protoevangelium Jakobs, hinni áðurnefndu fornu apókrýfu frásögn. Þetta sýnir að hátíð fæðingar Maríu var ekki aðeins hluti af kirkjulegu helgihaldi hér á landi heldur er hún einnig varðveitt í íslenskum bókmennta- og trúararfi.
Forleikur að komu Krists
Í tíðabæn kirkjunnar á þessum degi er lesið úr fyrirlestri heilags Andrésar frá Krít, biskups á 7. og 8. öld. Hann lítur á fæðingu Maríu í ljósi alls hjálpræðisverks Krists og kallar hátíðina „gleðilegan forleik“ að komu Guðs meðal mannanna: „Yfirstandandi hátíð, fæðing Móður Guðs, er forleikurinn en lokaþátturinn er eining Orðsins við holdið eins og ákveðið var fyrirfram. Í dag fæðist Meyjan, hennar er gætt, hún mótuð og búin undir hlutverk sitt sem Móðir Guðs sem er Konungur alls um aldir alda.“
Fæðing Maríu verður þannig að morgunroða fyrir komu Krists. Andrés lýsir henni sem stund á mörkum hins gamla og hins nýja: „Myrkrið hopar áður en ljósið kemur“ og tákn og fyrirheit víkja fyrir þeim veruleika sem þau boðuðu. María er sjálf hluti sköpunarinnar, en í henni undirbýr Guð sér þann stað þar sem Orðið tekur á sig mannlegt hold. Þess vegna lýkur Andrés hugleiðingu sinni með því að kalla alla sköpunina til fagnaðar. Fæðing Maríu boðar að Skaparinn ætlar sjálfur að ganga inn í sköpun sína. Hátíð hennar vísar því frá upphafi út fyrir hana sjálfa og til Krists, hans sem hún mun bera í heiminn.
María í ættarsögu hjálpræðisins
Guðspjall hátíðarinnar hefst á ættartölu Jesú Krists (Matt 1.1–16, 18–23), langri upptalningu kynslóðanna frá Abraham til Davíðs, frá Davíð til útlegðarinnar í Babýlon og þaðan til Jósefs og Maríu. Við fyrstu sýn kann slík ættartala að virðast óvenjulegur texti á fæðingarhátíð Maríu, en hún varpar einmitt ljósi á stöðu hennar í hjálpræðissögunni.
Benedikt XVI páfi benti á að ættartalan sýni trúfesti Guðs við fyrirheit sitt. Guð framkvæmir áætlun sína ekki aðeins fyrir milligöngu manna heldur með þeim – og leiðin getur verið bæði krókótt og óvænt. Kristur, hinn fyrirheitni Messías, er sannur Guð en jafnframt sannur maður. Hann er sonur Guðs en tekur jafnframt á sig hold af Maríu frá Nasaret og gengur þannig inn í mannlega sögu og ætt Abrahams.
Sérstaka athygli vekja konurnar sem Matteus nefnir í ættartölunni áður en komið er að Maríu: Tamar, Rahab, Rut og kona Úría, Batseba. Benedikt bendir á að hér séu ekki hinar miklu formæður Ísraels, Sara, Rebekka, Lea og Rakel. Sumar þessara kvenna komu utan Ísraels og sögur þeirra eru flóknar. Í þeim sér Benedikt fyrirboða þess að hjálpræðið sé ætlað öllum þjóðum. Um leið birtist leyndardómur náðarinnar: hjálpræðissagan er ekki saga fullkominna manna sem vinna sér inn náð Guðs, heldur saga Guðs sem vinnur verk sitt mitt í mannlegum veikleika.
Við enda þessarar löngu ættartölu verður síðan breyting á orðalagi Matteusar. Jósef er ekki sagður hafa getið Jesú, heldur er hann „maður Maríu, en af henni fæddist Jesús, sem kallast Kristur“ (Matt 1.16). Þar nær ættarsagan að Maríu og um leið að leyndardómi holdtekjunnar. Sú María sem kirkjan fagnar í dag sem nýfæddu barni verður síðar sú kona sem með jái sínu tekur á móti Kristi og ber hann inn í mannkynssöguna.
Lærdómur
Fæðing Maríu minnir okkur á að verk Guðs hefjast oft löngu áður en við sjáum hvert þau stefna. Þegar María fæddist vissu Jóakim og Anna ekki hvaða hlutverk dóttir þeirra ætti eftir að gegna í hjálpræðissögunni. Samt var Guð þegar að undirbúa komu Krists. Eins og heilagur Andrés frá Krít orðar það var fæðing hennar „gleðilegur forleikur“ að hinum mikla leyndardómi holdtekjunnar.
Ættartala Matteusar sýnir jafnframt að Guð vinnur ekki aðeins með því sem er fullkomið og fyrirsjáanlegt. Leiðin frá Abraham til Krists liggur í gegnum ótal mannslíf, veikleika, óvæntar vendingar og jafnvel brostnar aðstæður. Samt glatast fyrirheit Guðs ekki. Náðin vinnur sér leið í gegnum mannlega sögu þar til María stendur þar, við þröskuld hins nýja, og Kristur kemur í heiminn.
Það er einnig von dagsins fyrir okkur. Við sjáum sjaldnast alla myndina af eigin lífi og vitum ekki hvaða ávöxt Guð getur látið vaxa af því sem nú virðist smátt eða ómerkilegt. Fæðing Maríu kennir okkur því að treysta verkum Guðs áður en við sjáum fullnað þeirra. Myrkrið getur enn verið yfir, en morgunroðinn er þegar kominn.
Bæn
Almáttugi og eilífi Guð, vér þökkum þér fyrir fæðingu heilagrar Maríu meyjar, hennar sem þú útvaldir til að verða móðir sonar þíns. Eins og þú leiddir hjálpræðissöguna eftir löngum og stundum óvæntum leiðum uns Kristur kom í heiminn, kenn oss að treysta handleiðslu þinni þegar vér sjáum ekki hvert leiðin liggur. Gef oss trú Maríu, auðmýkt hennar og fúsleik til að svara kalli þínu. Lát ljós Krists renna upp í hjörtum vorum og gef oss von þegar myrkrið virðist enn ríkja, svo að vér megum, að hennar fordæmi, bera Krist inn í heiminn með lífi voru og verkum. Fyrir Krist, Drottin vorn. Amen.
---
Heimildir
Tíðabænabók kaþólsku kirkjunnar: Úr fyrirlestri heilags Andrésar frá Krít biskups, Oratio 1, PG 97, 806–810. Lestur á hátíð fæðingar heilagrar Maríu meyjar, 8. september.
Vatican News: Feast of the Nativity of the Blessed Virgin Mary. Um sögu hátíðarinnar og hina fornu hefð um fæðingu Maríu.
Benedikt XVI páfi: Prédikun 17. desember 2009, flutt við messu í Redemptoris Mater-kapellunni í Vatíkaninu. Hugleiðing um ættartölu Jesú í Matt 1 og trúfesti Guðs í hjálpræðissögunni.
Biblían: Matt 1.1–16, 18–23, guðspjall hátíðar fæðingar heilagrar Maríu meyjar.