 |
| Heilagur Barthólómeus postuli |
Í dag, 24. ágúst, heldur kirkjan hátíð heilags Bartólómeusar postula, eins hinna tólf sem Kristur kallaði til að fylgja sér og verða vitni upprisu sinnar. Um ævi Bartólómeusar vitum við miklu minna en margra annarra postula. En í guðspjalli dagsins fáum við óvenju skýra svipmynd af manni sem byrjar á efasemd en endar í trúarjátningu.
Bartólómeus er nefndur meðal postulanna í samstofna guðspjöllunum og Postulasögunni. Frá fornu fari hefur hann almennt verið tengdur Natanael í Jóhannesarguðspjalli, manninum frá Kana í Galíleu sem Filippus leiðir til Jesú. Sú samsömun er gömul kirkjuhefð, þótt hún verði ekki sönnuð með fullri vissu út frá texta Nýja testamentisins einum.
„Getur nokkuð gott komið frá Nasaret?“
Guðspjall dagsins (Jh 1,45-51) hefst á því að Filippus finnur Natanael og segir honum: „Vér höfum fundið þann sem Móse skrifar um í lögmálinu og spámennirnir, Jesú Jósefsson frá Nasaret.“ Natanael er ekki auðtrúa. Svar hans er nánast hranalegt: „Getur nokkuð gott komið frá Nasaret?“
Benedikt XVI páfi vakti athygli á þessu í almennri áheyrn 4. október 2006. Viðbrögð Natanaels bera vissulega vott um fordóma, en þau sýna jafnframt mann sem lætur ekki sannfærast af orðum einum saman. Hann hefur ákveðnar hugmyndir um hvernig Messías eigi að koma og Nasaret passar ekki inn í þær.
Þarna birtist eitt af einkennum Guðs sem gengur eins og rauður þráður gegnum alla hjálpræðissöguna: Guð er frjáls. Hann lætur ekki loka sig inni í hugmyndum okkar um hvar hann eigi að birtast eða með hvaða hætti hann eigi að starfa. Eins og Benedikt bendir á kemur Guð okkur sífellt á óvart með því að láta finna sig einmitt þar sem við eigum síst von á honum. Og Filippus fer ekki út í langar rökræður við Natanael. Hann segir aðeins: „Kom og sjá.“
Maður án svika
Þegar Natanael nálgast Jesú segir Drottinn: „Sjá, þar er sannur Ísraelsmaður sem engin svik eru í.“ Þetta er merkileg lýsing. Natanael hafði rétt áður látið í ljós fordóma sína gagnvart Nasaret, en Jesús sér dýpra. Hann sér mann sem segir það sem honum býr í brjósti. Efasemdin er ekki dulbúin sem trú og vantrúin ekki falin á bak við kurteisisorð.
Natanael spyr undrandi: „Hvaðan þekkir þú mig?“ Og Jesús svarar: „Áður en Filippus kallaði þig sá ég þig undir fíkjutrénu.“ Við vitum ekki hvað hafði gerst undir fíkjutrénu. Jóhannes útskýrir það ekki. En Natanael veit hvað Jesús á við. Eitthvað sem aðeins hann sjálfur þekkti hefur verið séð. Maðurinn sem spurði hvort nokkuð gott gæti komið frá Nasaret játar nú: „Rabbí, þú ert sonur Guðs, þú ert konungur Ísraels.“ Ferðin frá efasemd til trúar hefur tekið örfá vers.
„Þú munt sjá það sem þessu er meira“
Jesús lætur þó ekki þar við sitja: „Trúir þú af því að ég sagði þér að ég hefði séð þig undir fíkjutrénu? Þú munt sjá það sem þessu er meira.“ Síðan kemur fyrirheitið sem opnar guðspjall dagsins út í hið óendanlega: „Þér munuð sjá himininn opinn og engla Guðs stíga upp og niður yfir Mannssoninn.“
Hér bergmálar draumur Jakobs um stigann milli himins og jarðar. En nú er það Kristur sjálfur sem tengir saman himin og jörð. Natanael hefur ekki aðeins fundið óvenjulegan kennara frá Nasaret. Hann stendur frammi fyrir þeim sem opnar manninum leið til Föðurins. Þetta var köllun postulanna: að koma og sjá og síðan fara sjálfir og segja öðrum frá því sem þeir höfðu séð.
Tólf veikburða menn
Í hómilíu sinni um Fyrra Korintubréf, sem kirkjan les á hátíð heilags Bartólómeusar, hugleiðir heilagur Jóhannes Krýsostomus hvernig veikleiki postulanna sjálfra varð vitnisburður um kraft Guðs. Hann undrast hvernig hópur ómenntaðra og óttasleginna manna gat orðið að boðberum sem báru fagnaðarerindið langt út fyrir heimkynni sín. Postularnir voru ekki hetjur þegar Jesús var handtekinn. Þeir flúðu. Pétur afneitaði honum. Samt voru þessir sömu menn skömmu síðar tilbúnir að leggja líf sitt að veði fyrir boðun hans.
Krýsostomus sér í þessari umbreytingu vitnisburð um upprisuna. Ef Kristur hefði einfaldlega dáið og allt verið búið, hvað hefði þá getað breytt hræddum lærisveinum í menn sem lögðu af stað til að boða honum allan heiminn? Hann tengir þetta orðum Páls: „Veikleiki Guðs er mönnum sterkari.“
Kraftur postulanna fólst ekki fyrst og fremst í menntun þeirra, stöðu eða persónulegum hæfileikum. Krafturinn var sá Kristur sem þeir höfðu mætt, séð krossfestan og síðan mætt á ný sem hinum upprisna. Krýsostomus orðar niðurstöðu sína af mikilli festu: Ef postularnir hefðu ekki séð Krist upprisinn og fengið sannanir um kraft hans, hefðu þeir aldrei tekið þá áhættu sem fólst í því að boða hann um allan heim.
Postuli til fjarlægra landa
Nýja testamentið segir okkur ekki hvað varð um Bartólómeus eftir hvítasunnu. Kirkjuhefðin varðveitir hins vegar margar frásagnir um trúboð hans. Hann er sagður hafa boðað fagnaðarerindið víða í Austurlöndum, meðal annars í Litlu-Asíu, Armeníu og jafnvel löndum sem fornar heimildir nefna Indland. Ekki er unnt að staðfesta nákvæma ferðaleið hans.
Sterkust varð hefðin um trúboð hans í Armeníu, þar sem hann er talinn hafa liðið píslarvættisdauða. Síðar myndaðist sú hefð að hann hefði verið fleginn lifandi og síðan hálshöggvinn. Þess vegna birtist hann gjarnan í kirkjulist með hníf, og stundum með eigin húð lagða yfir handlegginn.
Minjar sem eignaðar eru Bartólómeusi fóru langa leið á næstu öldum. Hefðir greina frá flutningi þeirra frá Austurlöndum til Lipari og síðar Benevento á Ítalíu. Hluti þeirra var að lokum lagður í kirkju heilags Bartólómeusar á Tíbereyju í Róm, sem Ottó III keisari lét reisa um aldamótin 1000.
Borgin sem stendur á postulunum
Fyrri ritningarlestur hátíðarinnar úr Opinberunarbókinni (Opb 21,9b–14) gefur sögu Bartólómeusar enn stærri vídd. Jóhannes sér hina heilögu borg, Jerúsalem hina nýju, stíga niður frá himni. Múr borgarinnar hefur tólf undirstöður: „Á þeim voru tólf nöfn hinna tólf postula lambsins.“
Þarna er Bartólómeus ekki lengur aðeins maðurinn frá Galíleu sem efaðist um að nokkuð gott gæti komið frá Nasaret. Hann er einn af undirstöðusteinum hinnar nýju Jerúsalem. Það er merkileg andstæða. Jesús byggir kirkju sína ekki á mönnum sem virðast fullkomnir frá upphafi. Hann kallar menn sem efast, misskilja, óttast og jafnvel flýja. Hann lætur þá koma og sjá, mótar þá í samfélagi við sig og sendir þá síðan út.
Lærdómur dagsins – kom og sjá
Kannski er þetta einmitt það sem hátíð Bartólómeusar getur sagt okkur sérstaklega skýrt í dag. Við erum á tímum þar sem skoðanir myndast hratt. Við dæmum fólk, samfélög og jafnvel trúna sjálfa áður en við höfum kynnst því sem við erum að dæma. Spurning Natanaels – „Getur nokkuð gott komið frá Nasaret?“ – á sér ótal nútímalegar hliðstæður. Svar Filippusar er enn hið sama: „Kom og sjá.“
Kristin trú er ekki aðeins safn fullyrðinga sem einhver annar hefur sagt okkur að samþykkja. Vitnisburður annarra getur leitt okkur að dyrunum, en enginn getur gengið inn um þær fyrir okkur. Benedikt XVI lagði einmitt áherslu á þetta: sambandið við Jesú verður að verða persónulegt. Við verðum sjálf að koma og sjá.
Og þar bíður okkar sami Kristur og beið Natanaels. Áður en við leituðum hans hafði hann séð okkur. Áður en við þekktum hann þekkti hann okkur. Bartólómeus hóf ferð sína með efasemd: „Getur nokkuð gott komið frá Nasaret?“ Hún endaði með játningunni: „Rabbí, þú ert sonur Guðs.“ Milli þessara tveggja setninga stendur einfalt boð sem hefur hljómað gegnum allar aldir kirkjunnar: Kom og sjá.
Bæn
Almáttugi, eilífi Guð,
þú kallaðir heilagan Bartólómeus postula
til að fylgja syni þínum
og verða vitni fagnaðarerindisins.
Gef oss hreinskilið hjarta,
svo að vér óttumst ekki spurningar og efasemdir,
heldur þorum að koma og sjá.
Opna augu vor fyrir Kristi
þar sem vér eigum hans síst von,
og lát samfélagið við hann umbreyta oss,
svo að vér megum með orðum vorum og lífi
bera öðrum vitni um þann
sem opnar himininn yfir jörðinni.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
---
Heimildir:
https://www.vaticanstate.va/en/state-and-government/general-informations/saint-of-the-day/517-24-august-saint-bartholomew-the-apostle.html
Benedikt XVI páfi: Bartholomew, almenn áheyrn, 4. október 2006.
Tíðabænabók Kaþólsku kirkjunnar, efri óttusöngur 24.8. 2026.