 |
| Heilagur Gregoríus mikli, páfi og kirkjufræðari |
Heilagur Gregoríus mikli (um 540–604) var páfi á tíma mikilla atburða og persóna hans markaði djúp spor í sögu kirkjunnar. Hann er talinn einn af hinum fjórum miklu kirkjufræðurum Vesturkirkjunnar ásamt hinum heilögu Ambrósíusi, Híerónýmusi og Ágústínusi. Hann var leiðtogi sem sameinaði mikla skipulagshæfileika, djúpa trú og umhyggju fyrir fátækum, sjúkum og þeim sem ekki þekktu Krist.
Æviágrip
Gregoríus fæddist í Róm um árið 540 inn í rómverska aðalsætt. Faðir hans gegndi háu embætti í borginni. Móðir hans, heilög Silvía, er í tölu heilagra, og einnig föðursystir hans, heilög Tarsilla. Þannig erfði hann ekki aðeins háan félagslegan sess heldur einnig djúpa kristna trúararfleifð.
Æska hans var mörkuð þungbærum stórviðburðum sögunnar: árið 542 gekk skæð plága yfir Ítalíu og í kjölfarið fylgdu innrásir og ófriður sem lögðu samfélagið í rúst víða um land. Þrátt fyrir þetta hlaut Gregoríus framúrskarandi menntun og varð sjálfur borgarforingi Rómar (praefectus urbi) aðeins um þrítugt. En hið æðsta veraldlega embætti borgarinnar nægði honum ekki. Hann heyrði kall Krists: „Far þú, seldu allt sem þú átt og gef fátækum.“ Hann breytti fjölskylduvillu sinni á Caelíushæð í klaustur, lét af embætti og gerðist munkur.
Árið 579 sendi Pelagíus II páfi hann sem fulltrúa sinn til keisarahirðarinnar í Konstantínópel. Þegar Gregoríus sneri aftur til Rómar sex árum síðar beið hans borg sem átti við miklar hörmungar að stríða. Flóð eyðilögðu matvælabirgðir, flóttafólk streymdi til borgarinnar undan innrásum að norðan, hungur ríkti og ný plága braust út. Þegar Pelagíus II féll sjálfur fyrir plágunni árið 590 var Gregoríus kjörinn páfi.
Sem páfi sýndi hann mikla stjórnsýsluhæfileika og hjarta fullt af miskunn. Hann skipulagði bænagöngur gegn plágunni og samkvæmt fornri frásögn birtist honum erkiengillinn Mikael yfir grafhýsi Hadrianusar þar sem hann slíðraði sverð sitt – til merkis um að plágan skyldi líða undir lok. Grafhýsið varð síðar þekkt undir nafninu Castel Sant’Angelo, Englaborgin.
Gregoríus leit svo á að eignir kirkjunnar væru í raun eign fátækra. Hann sá til þess að afurðum af jörðum kirkjunnar væri dreift til þurfandi og kallaði sjálfan sig „ráðsmann yfir eignum fátækra“. Hann vissi einnig að meðal gamalla aðalsfjölskyldna leyndist fólk sem leið skort en skammaðist sín fyrir að biðja um ölmusu. Þeim lét hann senda mat frá eigin borði, ekki sem ölmusu heldur sem gjöf.
En umhyggja hans náði lengra. Áður en hann varð páfi hafði hann samkvæmt frægri frásögn séð ljóshærða unga þræla frá Englandi á markaði í Róm. Þegar honum var sagt að þeir væru Englar – Angli – á hann að hafa svarað með orðaleik að þeir væru ekki Angli heldur angeli, ekki Englar heldur englar.
Gregoríus gleymdi þeim ekki. Hann sendi síðar munkinn Ágústínus frá klaustri sínu til Englands ásamt um fjörutíu félögum til að boða þar fagnaðarerindið. Þessi Ágústínus varð síðar fyrsti erkibiskupinn í Kantarabyrgi (Canterbury) og er þekktur sem postuli Englands.
„Þjónn þjóna Guðs“
Gregoríus mikli setti einnig varanlegt mark sitt á skilning kirkjunnar á embætti páfa. Á hans tíma stóð deila um titil sem Jóhannes IV, patríarki í Konstantínópel, notaði: oikoumenikos patriarchēs, patríarki hins byggða heims. Í latneskri þýðingu gat titillinn hljómað eins og „alheimspatríarki“ eða „alheimsbiskup“.
Gregoríus skildi titilinn þannig að einn biskup væri með honum hafinn yfir alla aðra biskupa og mótmælti því harðlega. Honum þótti slík krafa ekki samrýmast anda fagnaðarerindisins. Deilan var þó einnig mál tungumáls og ólíks skilnings: gríska orðið oikoumenikos þurfti ekki að fela í sér nákvæmlega þá algildu merkingu sem latneska þýðingin universalis gaf Gregoríusi tilefni til að lesa úr því.
Gregoríus hafnaði því að nokkur biskup, einnig biskupinn í Róm, kallaði sjálfan sig „alheimsbiskup“. Í stað slíks titils lagði hann áherslu á servus servorum Dei – „Þjónn þjóna Guðs“. Titillinn varð síðar fastur hluti af titlum páfa og felur í sér þá hugsjón Gregoríusar að forysta í kirkjunni sé fyrst og fremst þjónusta.
Leiðtogi kirkjunnar á ekki að upphefja sjálfan sig heldur beygja sig niður til þeirra sem honum er falið að þjóna. Embætti páfa og biskupa er þjónusta, ekki herradómur.
Gregoríus kirkjufræðari
Þegar Gregoríus er nefndur einn hinna fjögurra miklu kirkjufræðara Vesturkirkjunnar er það ekki aðeins vegna páfadóms hans. Hann skildi eftir sig mikið safn rita sem höfðu djúp áhrif á guðfræði, prédikun, klausturlíf og skilning kirkjunnar á hlutverki presta og biskupa um aldir.
Þekktast þeirra er Regula pastoralis, Hirðisreglan, þar sem Gregoríus fjallar um köllun og ábyrgð hirðis kirkjunnar. Þar er ekki nóg að kunna rétta kenningu; hirðirinn verður sjálfur að lifa það sem hann kennir og kunna að tala til ólíkra manna eftir aðstæðum þeirra. Ritið varð eitt áhrifamesta leiðbeiningarrit presta og biskupa á miðöldum.
Gregoríus skrifaði einnig hið mikla rit Moralia in Iob, siðferðilega og andlega skýringu á Jobsbók, prédikanir um Esekíelsbók og guðspjöllin og Dialogi, þar sem meðal annars er varðveitt fræg frásögn hans af heilögum Benedikt frá Núrsíu. Þá hafa varðveist meira en átta hundruð bréf hans.
Í þessum ritum birtist sama hugsunin og í lífi hans: trúin má ekki verða aðeins fræðileg þekking. Orð Guðs á að breyta lífi mannsins. Biblíulestur, bæn, íhugun og verk kærleikans eiga að mynda eina heild.
Varðmaðurinn sem sér eigin veikleika
Í hómilíu sinni um Esekíelsbók túlkar Gregoríus orð Guðs til spámannsins: „Mannsson, ég hefi skipað þig varðmann yfir Ísrael.“ Varðmaðurinn stendur hátt til þess að sjá hættuna nálgast og vara aðra við. Þannig á hirðir kirkjunnar einnig að sjá lengra en sjálfan sig og vaka yfir þeim sem honum hefur verið trúað fyrir.
En Gregoríus notar ekki myndina til þess að upphefja eigið embætti. Þvert á móti snýr hann henni þegar í stað að sjálfum sér. Honum finnst hann sjálfur ekki standa á þeirri hæð sem hann prédikar um. Hann játar að honum takist ekki alltaf að lifa eftir eigin boðun og segir með óvenjulegri hreinskilni að þegar hann tali um skyldur hins góða hirðis sé hann um leið að dæma sjálfan sig.
Hann minnist með söknuði kyrrðar klausturlífsins, þegar hann gat sökkt sér niður í bæn. Sem páfi er hugur hans hins vegar togaður í allar áttir. Hann þarf að sinna málefnum kirkna og klaustra, fylgjast með lífi þeirra sem honum eru falin, bera ábyrgð á borgarbúum, hafa áhyggjur af innrásum og sjá til þess að klaustur og fátækir líði ekki skort. Jafnvel samskipti við erfiða og veraldlega sinnaða menn taka sinn toll.
Þetta er merkileg innsýn í daglegt líf páfa við upphaf miðalda. Gregoríus birtist ekki sem fjarlægur kirkjuhöfðingi heldur sem maður sem upplifir togstreituna milli bænarinnar og skyldustarfanna. Hann veit hvernig það er að ætla að gefa Guði óskiptan hug en finna hugann í staðinn sundurtættan af verkefnum, áhyggjum og samskiptum við fólk.
Hann gengur jafnvel svo langt að viðurkenna að þetta hafi áhrif á hann sjálfan. Hann þurfi stundum að hlusta á fánýtt tal til þess að fjarlægjast ekki fólkið sem hann vonast til að geta leitt nær Guði. En smám saman taki hann sjálfur þátt í því sem hann áður hefði forðast. „Hvernig get ég verið varðmaður,“ spyr hann í raun, „þegar ég stend ekki á aðgerðarfjallinu heldur ligg niðri í dal veikleikans?“
Þar liggur þó ekki lokaorð hans. Vonin hvílir ekki á fullkomnun varðmannsins heldur náð Guðs. Gregoríus lýkur hugleiðingunni með játningu sem varpar ljósi á allt líf hans og þjónustu:
„Sannarlega getur almáttugur Skapari og Endurlausnari gefið mér, þrátt fyrir veikleika minn, tignað líf og tryggt mál; þar eð ég elska hann hlífi ég ekki sjálfum mér að tala um hann.“
Hér verður titillinn „Þjónn þjóna Guðs“ meira en fallegt embættisheiti. Gregoríus veit að sá sem prédikar, kennir eða leiðir aðra stendur sjálfur undir sama orði Guðs. Hirðirinn er ekki maður sem hefur þegar náð takmarkinu og kallar til annarra fyrir neðan sig. Hann er sjálfur á leiðinni, meðvitaður um eigin veikleika, en heldur samt áfram að tala um Krist vegna þess að hann elskar hann.
Gregorssöngurinn
Eitt þekktasta arfleifðaratriðið sem tengt er nafni heilags Gregoríusar er kirkjutónlistin. Hann lagði mikla áherslu á helgihaldið og söng þess og síðari aldir tengdu nafn hans svo sterklega við sönghefð latnesku kirkjunnar að hún varð kölluð Gregorssöngur.
Samkvæmt hinni fornu hefð skipulagði Gregoríus messusönginn og safnaði saman helgum sálmum og antifónum, eða andstefjum. Andstef er stuttur helgur texti, oftast sóttur í Heilaga ritningu, sem tengist sálmasöng eða öðrum hlutum tíðagjörðarinnar. Síðari hefð tengdi Gregoríus einnig við Antiphonarium, safn slíkra söngtexta.
Hér þarf þó að greina á milli hinnar fornu kirkjuhefðar og þess sem sagnfræðin getur staðfest. Ekki er unnt að sýna fram á að Gregoríus hafi sjálfur samið eða skráð þær laglínur sem við nú köllum Gregorssöng, né heldur að varðveitt Antiphonarium Gregorianum hafi verið bók sem hann sjálfur tók saman.
Söngurinn var á hans tíma varðveittur með munnlegri hefð og þjálfun söngvara. Rómverska schola cantorum, söngskólinn sem varðveitti og kenndi helgisönginn, var síðar sterklega tengdur Gregoríusi í hefðinni, þótt ekki sé hægt að fullyrða með vissu að hann hafi sjálfur stofnað hann.
Á næstu öldum þróaðist þessi sönghefð áfram. Einkum á 8. og 9. öld mættust rómverskur helgisöngur og sönghefðir Frankaveldis og úr þeirri þróun varð til sú hefð sem við köllum nú Gregorssöng. Nafn Gregoríusar varð eins konar innsigli þessarar sameiginlegu helgisiða- og sönghefðar Vesturkirkjunnar.
Á tíma Gregoríusar var ekki til nótnaskrift sem gat varðveitt laglínurnar með þeim hætti sem síðar varð. Söngvarar lærðu lögin utanbókar og miðluðu þeim frá einni kynslóð til annarrar. Nokkrum öldum síðar komu fram fyrstu naumurnar, einföld tákn sem skrifuð voru yfir textann til að minna söngvarann á stefnu og hreyfingu laglínunnar. Smám saman þróuðust þær í nákvæmara nótnakerfi.
Hefðin segir að Gregoríus hafi hlotið sönginn með innblæstri Heilags Anda og því er hann gjarnan sýndur í helgimyndum með dúfu við eyra sér sem hvíslar honum sönginn. Sú fallega mynd er ekki söguleg lýsing á því hvernig Gregorssöngurinn varð til heldur tákn: söngur kirkjunnar á að spretta úr bæn hennar og vera borinn af Heilögum Anda.
Gregorssöngurinn varð hin eiginlega bænarödd latnesku kirkjunnar um aldaraðir og hafði jafnframt djúp áhrif á þróun vestrænnar tónlistar. Söngurinn, með einföldum og kyrrlátum laglínum sínum, lætur tónlistina þjóna orðinu og getur enn þann dag í dag leitt hugann til íhugunar og bænar.
Gregorssöngurinn og Þorlákstíðir
Á Íslandi náði þessi arfleifð Gregorssöngsins einnig fótfestu. Þegar kristni festi hér rætur á 11. öld var gregorska sönghefðin þegar orðin miklu þróaðri en hún hafði verið á dögum Gregoríusar. Naumur voru komnar til sögunnar og sameiginlegur forði helgisöngva Vesturkirkjunnar hafði mótast í margar aldir.
Heilagur Þorlákur Þórhallsson, biskup í Skálholti, lést árið 1193 og var skömmu síðar tekinn í tölu heilagra á Íslandi. Til heiðurs honum var fluttur sérstakur tíðasöngur, Þorlákstíðir (Officium Sancti Thorlaci), á hátíðardögum hans.
Ekki er þó rétt að fullyrða að sú gerð Þorlákstíða sem við þekkjum hafi verið samin þegar Þorlákur var tekinn í tölu heilagra. Tíðasöngurinn er varðveittur í einu handriti, AM 241 a II fol., sem er frá því um 1400. Handritið er talið vera afrit af eldra handriti sem ekki hefur varðveist. Við vitum því að hefðin er eldri en varðveitta handritið, en erfitt er að segja með vissu hversu langt aftur einstakar laglínur og textar þess ná.
Varðveitta handritið inniheldur einkum hina breytilegu liði tíðasöngsins, proprium, en aðrir fastir liðir, lestrar og bænir voru fengnir úr öðrum helgisiðabókum. Söngurinn er einradda og ritaður með naumum á fjögurra lína nótnastreng, þeirri þróuðu miðaldanótnaskrift sem á þessum tíma gat varðveitt tónhæð laglínunnar með miklu meiri nákvæmni en elstu naumurnar höfðu gert.
Þorlákstíðir fylgja þeirri latnesku helgisöngshefð sem Ísland hafði tekið við með kristninni, með andstefjum, sálmum og öðrum söngliðum tíðagjörðarinnar. Þær voru því ekki aðeins hluti af sérstakri íslenskri helgihefð heldur einnig íslensk grein þeirrar sameiginlegu tónlistar- og bænamenningar Vesturkirkjunnar sem bar nafn Gregoríusar.
Í kirkjum og klaustrum Íslands var þannig sungið innan sömu stóru helgisöngshefðar og annars staðar í Vesturkirkjunni, þótt staðbundin einkenni gætu jafnframt þróast. Frá Róm Gregoríusar á 6. öld til Þorlákstíða hins kristna Íslands liggur því löng þróunarsaga. Varðveitta handritið sýnir með sérlega fallegum hætti hvernig sú alþjóðlega arfleifð hafði tekið á sig íslenska mynd á miðöldum.
Tilvitnun
„Ég gegni aðeins embætti ráðsmanns yfir eignum fátækra.“
Lærdómur
Heilagur Gregoríus mikli minnir okkur á að eignir kirkjunnar eru ekki markmið í sjálfu sér heldur eiga þær að standa í þjónustu fátækra, sjúkra og þeirra sem þurfa á hjálp að halda. Hann sýnir okkur einnig að embætti í kirkjunni er fyrst og fremst þjónusta. Sá sem er kallaður til að leiða er um leið kallaður til að beygja sig niður og þjóna.
Hjá Gregoríusi verða íhugun og athöfn ekki að andstæðum. Munkurinn sem þráði kyrrð klaustursins varð páfinn sem þurfti að fást við plágur, hungur, flóttafólk, stjórnmál og erfiðleika kirkjunnar. Hann varð að yfirgefa þá kyrrð sem hann sjálfur hefði kosið til þess að þjóna þar sem þörfin var mest.
Sama hugsun birtist í ritum hans og í sönghefðinni sem ber nafn hans. Orð Guðs á ekki aðeins að vera lesið heldur sungið, íhugað og lifað. Gregoríus skildi eftir sig arfleifð sem nær frá umhyggju fyrir hungruðum á götum Rómar til Hirðisreglunnar, trúboðsins til Englands og þeirrar helgu tónlistar sem síðar hljómaði einnig í kirkjum og klaustrum Íslands.
Kannski felst stærð Gregoríusar einmitt í þeirri þversögn sem titill hans lýsir svo vel: hinn raunverulega mikli er sá sem verður þjónn.
Bæn
Guð, þú sem gafst kirkjunni heilagan Gregoríus sem páfa og læriföður, kenndu okkur að sameina bæn og verk, íhugun og þjónustu.
Gef þeim sem leiða kirkju þína auðmýkt til að vera þjónar þjóna þinna. Opna augu okkar fyrir þeim sem líða skort og kenndu okkur að líta á það sem okkur hefur verið trúað fyrir sem gjöf sem einnig á að verða öðrum til blessunar.
Láttu orð þitt festa rætur í hjörtum okkar, svo að við látum okkur ekki nægja að heyra það heldur lifum samkvæmt því. Og megi bæn kirkjunnar, í töluðu orði og söng, leiða okkur æ dýpra inn í samfélagið við þig.
Fyrir Jesú Krist, Drottin vorn. Amen.
Heimildir
Tíðabænabók kaþólsku kirkjunnar: Heilagur Gregoríus mikli, Hómilíur um Esekíel, I, 11, 4–6 (CCL 142, 170–172), lestur á minningardegi heilags Gregoríusar 3. september.
Vatican News – St. Gregory the Great, Pope and Doctor of the Church. Æviágrip Gregoríusar, þjónusta hans við fátæka og trúboðið til Englands.
Benedikt XVI – Heilagur Gregoríus mikli, almenn áheyrn 4. júní 2008. Um rit Gregoríusar, Hirðisregluna, hómilíurnar um Esekíel, þjónustuhugsjón hans og titilinn servus servorum Dei.
Benedikt XVI – Angelus á minningardegi heilags Gregoríusar, 3. september 2006. Um ævi hans, embætti borgarforingja Rómar, klausturlífið, páfadóminn og tengsl hans við Gregorssönginn.
Cantores Islandiae – Þorlákstíðir, Officium Sancti Thorlaci. Um handritið AM 241 a II fol., aldur þess, varðveislu og endurgerð Þorlákstíða.
Listaháskóli Íslands – Þorlákstíðir og tónlistarlíf miðalda á Íslandi. Um Þorlákstíðir, íslenskt tónlistarlíf miðalda, naumur og nótnaskrift handritsins.