 |
| Heilagur Lúðvík IX Frakkakonungur |
Í dag, 25. ágúst, minnist kirkjan heilags Loðvíks IX Frakkakonungs, eins merkasta kristna þjóðhöfðingja miðalda. Í honum mættust vald og auðmýkt, konungleg ábyrgð og persónulegt bænalíf. Hann leit ekki á konungdóminn fyrst og fremst sem rétt til að stjórna heldur sem köllun til að þjóna, gæta réttlætis og bera sérstaka ábyrgð gagnvart þeim sem minnst máttu sín.
Loðvík fæddist í Poissy í Frakklandi 25. apríl 1214. Faðir hans var Loðvík VIII Frakkakonungur en móðir hans Blanka af Kastilíu, kona sem hafði djúp áhrif á trúarlegt uppeldi sonar síns. Þegar faðir hans lést árið 1226 var Loðvík aðeins tólf ára og var krýndur konungur sama ár. Blanka móðir hans fór því fyrst um sinn með ríkisstjórnina og tókst, þrátt fyrir uppreisnir voldugra aðalsmanna, að varðveita ríkið fyrir son sinn.
Áhrif hennar á Loðvík voru þó ekki aðeins pólitísk. Hún lagði mikla áherslu á kristilegt uppeldi hans og sú trú sem honum var innrætt í æsku varð ekki aðeins einkamál konungsins heldur mótaði hugmynd hans um skyldur hans sem þjóðhöfðingja.
Konungur, eiginmaður og faðir
Nítján ára gamall kvæntist Loðvík Margréti af Provence. Hjónaband þeirra varð langt og þeim fæddust ellefu börn. Heimildir leggja áherslu á að Loðvík hafi tekið trúarlegt uppeldi barna sinna mjög alvarlega.
Það sjáum við með sérstökum hætti í hinum varðveitta andlega vitnisburði hans til sonar síns. Þar er ekki fyrst og fremst konungur að kenna væntanlegum þjóðhöfðingja hvernig eigi að varðveita völd sín. Þar talar faðir við son sinn um það sem hann telur mikilvægara en öll veraldleg völd:
„Minn elskaði sonur, mín fyrsta tilsögn er sú að þú elskir Drottin Guð þinn af öllu hjarta og af öllum mætti þínum. Án þess verður ekkert hjálpræði.“
Þessi orð gefa tóninn að öllum vitnisburðinum. Loðvík skilur ekki stjórnmál, siðferði og trú sem aðskilda heima. Sá sem stjórnar öðrum verður fyrst sjálfur að lúta sannleikanum og Guði. Hann varar son sinn við drambi jafnt í mótlæti sem velgengni. Komi raunir skuli hann bera þær með þolinmæði; komi velgengni skuli hann þakka Guði og gæta þess að gjafir Guðs verði ekki tilefni hroka. Þarna birtist sú hugsun sem einkenndi líf Loðvíks: vald er ekki eign mannsins heldur ábyrgð sem honum er falin.
Réttlætið á undan hagsmunum hinna voldugu
Loðvík varð kunnur fyrir réttlætiskennd sína. Hann vann að umbótum á réttarkerfi ríkisins og reyndi að draga úr misbeitingu valds. Hann bannaði meðal annars einvígi sem aðferð til að útkljá dómsmál og lagði áherslu á að mál skyldu leyst samkvæmt lögum og réttlæti. Butler segir frá því að kvartanir þegna hafi verið teknar til rannsóknar og að misferli embættismanna væri leiðrétt. Í frægum frásögnum af Loðvík birtist konungurinn sjálfur sem sá sem hlustar á mál þegna sinna og leitast við að dæma rétt. Í bréfinu til sonar síns orðar hann þessa hugsjón með eftirminnilegum hætti:
„Vertu réttlátur við þegna þína og sveigðu hvorki til hægri né vinstri en vertu á réttlætisbrautinni. Taktu ávallt málstað hinna fátæku en ekki hinna ríku þar til þú ert öruggur um sannleikann.“
Síðasta setningin er athyglisverð. Loðvík segir syni sínum ekki að dæma hinum fátæka sjálfkrafa í vil. Hann segir honum að standa með þeim þar til sannleikurinn hefur komið í ljós. Ástæðan er augljós: hinn ríki og valdamikli hefur þegar aðgang að valdi og áhrifum en hinn fátæki þarf einhvern sem tryggir að rödd hans heyrist. Þetta er merkilega nútímaleg hugsun um hlutverk réttláts ríkisvalds.
Fátækir voru ekki gleymdir
Trú Loðvíks birtist einnig í umhyggju hans fyrir fátækum, sjúkum og hjálparlausum. Hann studdi sjúkrahús, klaustur og ýmiss konar líknarstarf og var þekktur fyrir persónulegt örlæti sitt. Hann segir syni sínum:
„Vertu góðhjartaður við fátæka, hjálparlausa og volaða. Gefðu þeim eins mikla hjálp og huggun og þú getur.“
Þetta var ekki aðeins falleg regla sem hann setti öðrum. Hún lýsir því hvernig hann sjálfur leit á konunglega þjónustu sína. Hinn kristni þjóðhöfðingi átti ekki aðeins að gæta landamæra, laga og fjárhags ríkisins heldur einnig þeirra sem auðveldast var að gleyma. Loðvík tengdist einnig anda heilags Frans frá Assís og er talinn meðal verndardýrlinga veraldlegrar reglu fransiskana. Í helgimyndum er hann því stundum sýndur með belti eða öðrum táknum sem minna á tengsl hans við fransiskanahreyfinguna.
París verður miðstöð kristinnar menningar
Valdatíð Loðvíks féll saman við eitt mesta blómaskeið miðaldamenningar í Frakklandi. París varð ein helsta miðstöð guðfræði og menntunar í hinum vestræna kristna heimi. Á dögum hans störfuðu þar menn á borð við heilagan Tómas frá Akvínó og heilagan Bónaventúra. Loðvík naut félagsskapar lærðra manna og samkvæmt hefð bauð hann þeim jafnvel að borði sínu.
Robert de Sorbon, hirðprestur konungs, stofnaði árið 1257 skóla fyrir guðfræðinema sem síðar varð kjarninn í þeirri stofnun sem við þekkjum sem Sorbonne. Loðvík fylgdist jafnframt af áhuga með framkvæmdum við Notre-Dame-dómkirkjuna í París. En ekkert mannvirki tengist nafni hans jafn sterkt og Sainte-Chapelle, hin undurfagra kapella sem hann lét reisa í París.
Sainte-Chapelle – helgidómur ljóssins
Loðvík hafði eignast dýrmætar helgar minjar frá Konstantínópel, þar á meðal það sem talið var vera þyrnikóróna Krists. Til að varðveita þessar minjar lét hann reisa Sainte-Chapelle. Kapellan er eitt stórkostlegasta dæmi gotneskrar byggingarlistar sem varðveist hefur. Veggir hennar virðast nær hverfa inn í stórar glermyndir svo að byggingin sjálf verður eins og helgidómur ljóssins.
Það er auðvelt að sjá í henni eitthvað af trúarsýn Loðvíks sjálfs. Konungurinn sem réð yfir einu voldugasta ríki Evrópu lét reisa dýrlega konungskapellu en miðpunktur hennar var ekki hásæti hans sjálfs. Þar var heiðruð þyrnikóróna annars konungs – Krists, sem var krýndur þyrnum og ríkti frá krossinum. Loðvík studdi einnig fjölmörg klaustur. Systur sinni, hinni blessuðu Ísabellu, gaf hann land í Longchamp þar sem reist var klaustur fyrir systur sem lifðu samkvæmt anda heilagrar Klöru.
Friður sem verkefni konungsins
Þótt Loðvík væri krossfarakonungur var eitt helsta einkenni stjórnar hans viðleitni til að koma á friði. Hann reyndi að sætta andstæðinga innan ríkisins og leysa deilur við nágrannaríki. Virðing fyrir réttsýni hans varð slík að aðrir evrópskir þjóðhöfðingjar leituðu stundum til hans sem sáttasemjara. Samband Frakklands og Englands hafði lengi einkennst af átökum. Loðvík vann að því að koma þar á stöðugri friði og gerði samkomulag við Hinrik III Englandskonung.
Hér birtist athyglisverð mótsögn í lífi hans: hann var maður síns tíma og taldi krossferðir réttmætar, en innan hins kristna heims leitaðist hann eindregið við að sætta menn og koma í veg fyrir styrjaldir. Við getum því hvorki skilið Loðvík með því að rífa hann úr samhengi 13. aldar né með því að horfa fram hjá þeim erfiðu þáttum miðaldasögunnar sem tengjast krossferðunum. Heilagleiki manns merkir ekki að allar hugmyndir samfélags hans hafi verið hafnar yfir gagnrýni.
Krossferðin og fangavistin
Árið 1248 lagði Loðvík af stað í sjöundu krossferðina. Markmiðið var Egyptaland, sem talið var lykillinn að yfirráðum yfir Landinu helga. Margrét drottning fór með honum. Krossfararnir náðu Damietta við ósa Nílar en herförin snerist síðan í hörmungar. Herinn varð fyrir miklu mannfalli vegna bardaga og sjúkdóma og árið 1250 var Loðvík sjálfur tekinn til fanga ásamt stórum hluta hers síns.
Butler lýsir því hvernig konungurinn sýndi í fangavistinni þá sjálfsstjórn og reisn sem höfðu einkennt hann. Jafnvel andstæðingar hans báru virðingu fyrir honum. Eftir að lausnargjald hafði verið greitt fór hann til Landsins helga og dvaldi þar í nokkur ár. Hann styrkti varnir kristinna borga og reyndi að bæta stöðu kristinna manna þar áður en hann sneri aftur til Frakklands árið 1254.
Síðasta ferðin
Loðvík gaf þó aldrei upp draum sinn um að snúa aftur í krossferð. Árið 1270 lagði hann af stað á ný, nú í átt til Túnis í Norður-Afríku. Herinn steig á land nærri Karþagó en skæð veikindi brutust út meðal manna hans. Loðvík veiktist sjálfur alvarlega, líklega af iðrasótt eða öðrum smitsjúkdómi.
Þegar hann fann dauðann nálgast gaf hann sonum sínum síðustu fyrirmæli og bjó sig undir dauðann með sakramentum kirkjunnar og bæn. Butler varðveitir áhrifamikla frásögn af síðustu stundum hans. Sagt er að síðustu orð hans hafi meðal annars verið bæn úr sálmunum:
„Í þínar hendur fel ég anda minn.“
Loðvík lést 25. ágúst 1270, aðeins 56 ára gamall.
Heilagur konungur
Orðspor Loðvíks fyrir heilagt líferni var þegar mikið meðan hann lifði og aðeins tveimur árum eftir dauða hans hófst rannsókn vegna hugsanlegrar helgunar hans. Fjöldi frásagna barst af kraftaverkum og lækningum við gröf hans. Árið 1297 lýsti Bonifatius VIII páfi hann heilagan.
Loðvík varð þannig einn fyrsti leikmaðurinn sem tekinn var formlega í tölu heilagra samkvæmt því rannsóknarferli sem þá hafði tekið að mótast í kirkjunni. Hann er jafnframt eini Frakkakonungurinn sem kirkjan hefur lýst heilagan. Minningardagur hans var ákveðinn 25. ágúst, dánardagur hans og þar með samkvæmt fornum skilningi kirkjunnar dies natalis hans – fæðingardagur til hins eilífa lífs.
Hvað getur heilagur Loðvík sagt okkur í dag?
Það er auðvelt að líta á Loðvík IX sem fjarlæga persónu úr heimi krossferða, konunga, riddara og gotneskra dómkirkna. En þegar við lesum bréfið til sonar hans hverfur þessi fjarlægð að nokkru leyti. Þar stendur faðir frammi fyrir þeirri staðreynd að hann getur ekki stjórnað framtíð sonar síns. Hann getur aðeins skilið honum eftir þau gildi sem hann sjálfur hefur reynt að lifa eftir.
Elskaðu Guð. Láttu velgengni ekki gera þig hrokafullan. Vertu þolinmóður í mótlæti. Gleymdu ekki hinum fátæku. Leitaðu sannleikans. Vertu réttlátur. Varðveittu frið.
Þetta eru ekki aðeins ráð handa konungi á 13. öld. Sérstaklega athyglisverð er sú hugsun Loðvíks að því meira vald sem maður hefur, þeim mun meiri verði ábyrgð hans. Kristið vald birtist ekki í því að geta þröngvað vilja sínum upp á aðra heldur í þjónustu við sannleikann og náungann. Það er lærdómur sem á ekki síður erindi við stjórnmálamenn, embættismenn og leiðtoga okkar tíma – en einnig við foreldra, kennara, atvinnurekendur og okkur öll þegar okkur er trúað fyrir ábyrgð á öðrum.
Og kannski er fegursta myndin af konungdómi Loðvíks einmitt Sainte-Chapelle. Konungurinn reisti glæsilega kapellu, fulla af ljósi og litum, til að varðveita þyrnikórónu Krists. Þar er hinn kristni skilningur á valdi settur fram í einni mynd: yfir kórónu jarðneska konungsins stendur þyrnikóróna Krists.
Bæn
Almáttugi og eilífi Guð,
þú kallaðir heilagan Loðvík
til að þjóna þér mitt í ábyrgð og valdi þessa heims
og kenndir honum að leita réttlætis,
varðveita friðinn
og sjá Krist í hinum fátæku og hjálparlausu.
Gef okkur fyrir fyrirbæn hans
að láta ekki velgengni fylla okkur drambi
né mótlæti svipta okkur voninni.
Kenndu þeim sem fara með vald
að líta á það sem þjónustu en ekki forréttindi,
að verja hina veikburða,
leita sannleikans
og vinna að réttlæti og friði.
Gef okkur öllum hjarta
sem elskar þig framar öllu
og lætur kærleikann til þín
birtast í kærleika til náungans,
svo að við megum að loknu lífi okkar
sjá þig, elska þig og lofa
án afláts í þínu eilífa ríki.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
Heimildir
Vatican News: Saint Louis IX, King of France. Stutt æviágrip heilags Loðvíks IX, með áherslu á réttlætiskennd hans, friðarstarf, krossferðirnar, Sainte-Chapelle og menningarlegt mikilvægi Parísar á valdatíma hans.
Tíðabænabók kirkjunnar: Minning heilags Loðvíks Frakkakonungs, 25. ágúst. Æviágrip og andlegur vitnisburður Loðvíks til sonar síns, úr Acta Sanctorum Augusti 5 (1868), bls. 546.
Butler, Alban: Butler's Lives of the Saints, 25. ágúst: St Louis of France. Burns & Oates, Kent, 1985. Copyright 1956, 1985.