 |
| Heilagur Pétur Claver prestur og jesúíti |
Í dag, 9. september, minnist kirkjan heilags Péturs Claver, jesúítaprests sem helgaði nær fjörutíu ár af lífi sínu þjónustu við afríska þræla sem fluttir voru nauðugir yfir Atlantshafið til Cartagena í núverandi Kólumbíu. Hann kallaði sjálfan sig „þræl Afríkumanna að eilífu“ og lét þau orð verða að ævistarfi. Þegar þrælaskipin lögðust að bryggju í Cartagena beið Pétur ekki eftir því að fólkið kæmi til hans. Hann gekk sjálfur niður í dimmar og loftlausar lestarnar þar sem hundruð manna höfðu verið hlekkjuð saman eftir hræðilega siglingu yfir Atlantshafið. Með sér hafði hann mat, lyf og það sem hann gat aflað til að lina þjáningar þeirra. Áður en hann talaði við fólkið um Guð vildi hann sýna því kærleika Guðs í verki.
Köllun sem tók á sig mynd
Pétur Claver fæddist árið 1580 í Katalóníu á Spáni. Hann stundaði nám við háskólann í Barcelona og fann ungur sterka köllun til að helga líf sitt Guði. Tvítugur gekk hann í Jesúítaregluna og var síðar sendur til Mallorca til heimspekináms. Þar kynntist hann öldruðum leikbróður, heilögum Alfons Rodríguez, sem gegndi einföldu starfi dyravarðar við skóla jesúíta. Alfons hafði litla bókmenntamenntun en djúpt bænalíf og mikla andlega reynslu. Pétur leitaði ráða hjá honum um hvernig hann ætti að svara köllun sinni. Vináttan við Alfons hafði djúp áhrif á Pétur. Alfons hvatti hann til að bjóða sig fram til trúboðsstarfa handan hafsins og árið 1610 hélt Pétur frá Spáni til Cartagena, sem þá var ein helsta miðstöð spænska þrælahaldsins í Ameríku. Þangað komu árlega þúsundir Afríkumanna sem höfðu verið teknir höndum, seldir og fluttir yfir Atlantshafið við skelfilegar aðstæður. Margir dóu á leiðinni og þeir sem lifðu af komu oft veikir, vannærðir og óttaslegnir til Cartagena.
„Þræll Afríkumanna að eilífu“
Í Cartagena kynntist Pétur starfi jesúítans Alonso de Sandoval, sem hafði árum saman þjónað afrískum þrælum. Pétur lauk þar guðfræðinámi sínu og var vígður prestur árið 1616. Þegar hann gerði endanleg heit sín í Jesúítareglunni árið 1622 skrifaði hann við nafn sitt orð sem urðu eins konar lífsmottó hans: „Petrus Claver, Aethiopum servus in perpetuum“ – Pétur Claver, þræll Afríkumanna að eilífu. Hann fylgdist með komu þrælaskipanna og reyndi að afla brauðs, ávaxta, lyfja, tóbaks og annars sem gæti orðið fólkinu til hjálpar. Hann hafði einnig með sér túlka sem töluðu ýmis afrísk tungumál. Um leið og skip lagðist að bryggju fór Pétur niður í lestina eða til þeirra staða þar sem fangarnir höfðu verið fluttir. Þar mætti honum ólýsanleg neyð: sjúkt fólk, særðir líkamar, hungur, ótti og örvænting.
Að tala með höndunum
Í bréfi sem Pétur skrifaði árið 1627 fáum við óvenju lifandi innsýn í starf hans. Hann segir frá komu stórs hóps Afríkumanna til Cartagena hinn 30. maí það ár. Pétur og félagar hans flýttu sér til þeirra með körfur af appelsínum, sítrónum og mat. Þegar þeir komu að vistarverunum lá fjöldi sjúkra manna á votri jörð eða í drullu. Sumir voru svo illa haldnir að vart var hægt að greina lífsmark með þeim. Pétur og félagar hans tóku þá til starfa. Þeir lögðu frá sér eigin yfirhafnir, reyndu að útbúa þurrari legustaði fyrir hina sjúku og báru þá þangað. Þeir kveiktu eld til að ylja mönnum sem voru nær dauða en lífi, notuðu skikkjur sínar til að halda að þeim hita og reyndu að vekja þeim von. Pétur lýsir gleðinni sem birtist í augum þeirra þegar þeir fundu að einhverjum var ekki sama um þá. Síðan skrifar hann orð sem hafa orðið ein þekktasta lýsingin á þjónustu hans:
„Þannig töluðum vér til þeirra, ekki með orðum heldur með höndum vorum og gjörðum.“Orðin voru ekki nóg. Fólkið hafði verið rænt frelsi sínu, flutt yfir hafið við skelfilegar aðstæður og vissi ekki hvað biði þess. Pétur vissi að áður en hann gæti talað við það um kærleika Guðs yrði hann sjálfur að sýna þann kærleika. Hann þvoði andlit og líkama hinna sjúku, sinnti sárum þeirra og reyndi með vingjarnlegu látbragði að gefa þeim aftur von. Að því loknu hóf hann fræðslu sína um kristna trú, skírnina, Guð, holdtekju Krists og þjáningu hans.
Postuli Cartagena
Þetta varð ævistarf Péturs Claver. Í nær fjörutíu ár fór hann aftur og aftur til skipanna og tók á móti þeim sem þangað voru fluttir nauðugir frá Afríku. En starf hans lauk ekki við höfnina. Hann heimsótti einnig þræla á plantekrum, sinnti sjúkum og fangelsuðum og prédikaði fyrir öllum stéttum samfélagsins. Hann talaði ekki aðeins við hina kúguðu heldur einnig við þá sem héldu öðrum í ánauð og hvatti þá til að snúa hjörtum sínum til Guðs og sýna þeim sem voru í þeirra valdi mannúð og réttlæti. Þetta vakti ekki alltaf ánægju. Sumum þótti hann ganga of langt í þjónustu sinni við þrælana. Butler segir frá því að húsbændur kvörtuðu yfir því að hann dveldi of lengi með þeim og jafnvel að sumir kirkjugestir vildu ekki deila kirkjurými með þeim. Pétur lét það ekki stöðva sig. Hann hafði með sér myndir til að útskýra kristna trú þegar tungumálið reyndist hindrun og naut aðstoðar túlka sem töluðu nokkur afrísk tungumál. Samkvæmt hefðinni kenndi hann og skírði meira en 300.000 manns á þeim áratugum sem hann starfaði í Cartagena. En þótt hann starfaði af óvenjulegri alúð fyrir fórnarlömb þrælahaldsins lifði hann jafnframt innan samfélags þar sem þetta kerfi hélt áfram að vera við lýði. Hann varð ekki pólitískur baráttumaður gegn þrælahaldinu í þeim skilningi sem síðar varð algengur. Vitnisburður hans fólst fyrst og fremst í því að ganga inn í þann veruleika sem aðrir litu undan, viðurkenna mannlega reisn þeirra sem samfélagið hafði svipt frelsi og knýja aðra til að horfast í augu við sömu reisn.
Þegar borgin gleymdi honum
Árið 1650 veiktist Pétur alvarlega í farsótt sem gekk yfir Cartagena. Hann lifði veikindin af en náði sér aldrei að fullu. Líkaminn var brotinn og síðustu fjögur ár ævinnar gat hann lítið starfað. Það er sársaukafullt að lesa um þessi ár. Maðurinn sem hafði varið áratugum í að sinna þeim sem aðrir höfðu yfirgefið varð sjálfur nær gleymdur. Hann lá veikur í herbergi sínu og fékk stundum litla og ófullnægjandi umönnun. Nokkrir vinir héldu þó tryggð við hann, þar á meðal Doña Isabella de Urbina, sem lengi hafði stutt starf hans fjárhagslega. Sumarið 1654 kom nýr jesúíti til Cartagena til að taka við starfinu meðal Afríkumannanna. Pétur var orðinn svo veikburða að hann lét bera sig úr rúminu til þess að heilsa eftirmanni sínum. Skömmu síðar sagði hann við einn félaga sinn: „Ég er að fara að deyja.“ Þegar fréttin barst um borgina að dauði hans væri yfirvofandi virtist Cartagena skyndilega muna eftir manninum sem hafði verið samviska hennar í áratugi. Fólk streymdi til hans til að kveðja hann og fá blessun hans. Pétur Claver lést 8. september 1654. Hann var tekinn í tölu heilagra árið 1888 ásamt gamla vini sínum og leiðbeinanda, heilögum Alfons Rodríguez. Leó XIII páfi lýsti hann síðar sérstakan verndardýrling trúboðs meðal Afríkumanna.
Vinátta og tryggð Doña Isabel de Urbina
Pétur Claver var ekki einn í starfi sínu. Þótt þjónusta hans við þrælana í Cartagena mætti oft skilningsleysi og jafnvel andstöðu átti hann einnig vini og velgjörðarmenn sem studdu hann. Meðal þeirra var Doña Isabel de Urbina, efnuð kona úr samfélagi Cartagena, sem um árabil lagði fé til hjálparstarfs hans og varð jafnframt náinn vinur hans. Isabel leitaði sjálf reglulega til Péturs til skrifta. Samband þeirra gefur áhugaverða innsýn í starfshætti hans. Þótt hún tilheyrði efri stéttum borgarinnar þurfti hún, eins og aðrar efnaðar konur sem leituðu til hans, að bíða meðan hann sinnti fyrst þeim sem áttu fáa aðra málsvara. Pétur taldi að hinir efnameiri gætu auðveldlega fundið aðra presta, en hinir fátæku og kúguðu ættu fáa sem sinntu þeim. Saga Isabel sýnir jafnframt hversu flókinn sá samfélagsheimur var sem Pétur starfaði í. Hún studdi þjónustu hans við þrælana en var sjálf hluti af samfélagi þar sem þrælahald var viðtekið. Slík mótsögn minnir á að starf Péturs fór fram innan kerfis sem hann gat ekki einn umbylt, en þar sem hann reyndi með lífi sínu að knýja menn til að sjá mannlega reisn þeirra sem kerfið hafði svipt frelsi. Tryggð Isabel kom sérstaklega í ljós þegar kraftar Péturs þrutu. Á síðustu árum hans, þegar hann var að mestu bundinn við herbergi sitt, veikur og nær gleymdur, var hún ásamt systur sinni meðal þeirra sem héldu áfram að vitja hans. Pétur tók enn við skriftum hennar og skömmu fyrir dauða sinn sagði hann henni að hún hefði nú komið til hans í síðasta sinn. Þetta verður enn áhrifameira í ljósi þess að jesúítasamfélagið í Cartagena hafði sjálft orðið illa úti í farsótt og þeim bræðrum sem eftir lifðu fækkað mjög. Samt benda heimildir til þess að umönnun Péturs hafi verið ófullnægjandi og Butler segir beinlínis að afskiptaleysið gagnvart honum veki furðu. Þannig varð Isabel de Urbina ein þeirra sem héldu tryggð við manninn sem hafði sjálfur varið lífi sínu í að vera hjá þeim sem aðrir gleymdu. Sú vinátta var ekki aðeins fjárhagslegur stuðningur við starf hans heldur varð hún, undir lokin, einfalt en sterkt vitni um það sama sem Pétur hafði kennt með eigin höndum: að yfirgefa ekki manneskjuna þegar hún verður veik, hjálparvana og öðrum til lítils gagns.
Lærdómur
Kannski felst mikilvægasti lærdómurinn af lífi heilags Péturs Claver í einföldum orðum hans sjálfs: „Þannig töluðum vér til þeirra, ekki með orðum heldur með höndum vorum og gjörðum.“ Kristin trú verður aldrei aðeins orð. Pétur kom ekki fyrst með ræðu til manna sem lágu sjúkir og örmagna á jörðinni. Hann kom með mat. Hann bar hina veiku. Hann lagði skikkju sína yfir þann sem skalf af kulda. Hann þvoði andlit hins sjúka og kraup við hlið þess sem var hræddur. Síðan talaði hann um Krist. Þannig varð líf hans sjálft prédikun. Með höndum sínum sýndi hann hvað það þýðir að trúa því í raun að sérhver manneskja sé sköpuð af Guði og eigi ófrávíkjanlega reisn. Spurningin sem Pétur Claver skilur eftir handa okkur er því ekki aðeins hvernig við tölum um trú okkar heldur hvernig hendur okkar tala. Hverjir eru þeir sem samfélag okkar sér ekki? Hverjir liggja við vegkantinn meðan aðrir ganga fram hjá? Hverjir þurfa fyrst að finna að þeir séu séðir, virtir og elskaðir áður en nokkur orð okkar geta haft merkingu? Við þurfum ekki öll að ganga niður í lest þrælaskips eins og Pétur Claver. En alls staðar er fólk sem þarfnast þess að einhver nemi staðar. Og stundum er skýrasta prédikun kristins manns einfaldlega sú að rétta fram höndina.
Bæn
Guð, faðir miskunnseminnar, þú fylltir heilagan Pétur Claver kærleika til þeirra sem höfðu verið sviptir frelsi sínu og mannlegri reisn. Gef okkur náð til að sjá Krist í þeim sem þjást, þeim sem eru einmana og þeim sem heimurinn gengur fram hjá. Kenndu okkur að láta ekki nægja að tala um kærleika, heldur sýna hann með höndum okkar og gjörðum. Gef okkur hugrekki til að standa með hinum kúguðu, mildi til að sinna hinum særðu og staðfestu til að verja reisn sérhverrar manneskju. Fyrir fyrirbæn heilags Péturs Claver lát líf okkar bera vitni um þann kærleika sem þú hefur sýnt okkur í syni þínum, Jesú Kristi, Drottni vorum. Amen.
Heimildir
Butler, Alban: Butler's Lives of the Saints, endurskoðað af Herbert J. Thurston S.J. og Donald Attwater. Burns & Oates, Kent, 1985; útgáfan byggð á endurskoðaðri útgáfu frá 1956.
Den katolske kirke í Noregi: „Den hellige Peter Claver (ca. 1580–1654)“ – um síðustu æviár Péturs, vináttu hans við Doña Isabel de Urbina og aðstæður í jesúítasamfélaginu í Cartagena.
Leó XIII páfi: In plurimis, 5. maí 1888.
San Pedro Claver, Cartagena: ævi og starf heilags Péturs Claver – um stuðning Doña Isabel de Urbina og tengsl hennar við Pétur Claver.
Tíðabænabókin – Breviar.sk: Úr bréfi heilags Péturs Claver, 31. maí 1627, Epist. die 31 maii 1627, í A. Valtierra S.J., San Pedro Claver, Cartagena 1964, bls. 140–141.
Vatican News: „St Peter Claver, Jesuit, Apostle of the Slaves“.