Harmkvæli Maríu meyjar – minning 15. september

Í dag, 15. september, heldur Kirkjan minningu harmkvæla Maríu meyjar. Litúrgískur litur dagsins er hvítur. Dagsetningin er engin tilviljun. Í gær, 14. september, héldum við hátíð upphafningar hins heilaga kross og beindum sjónum okkar að krossi Krists. Í dag horfum við aftur til Golgata, en nú sérstaklega til móðurinnar sem stendur undir krossinum.¹

„Stóðu hjá krossi Jesú móðir hans og móðursystir hans, María kona Klópa, og María Magdalena. Þegar Jesús sá móður sína og lærisveininn, sem hann elskaði, standa þar, sagði hann við móður sína: ‚Kona, sjá son þinn.‘ Síðan sagði hann við lærisveininn: ‚Sjá móður þína.‘ Og frá þeirri stundu tók lærisveinninn hana heim til sín.“ (Jóh 19.25–27)

Saga minningardagsins

Guðrækni til hinnar sorgmæddu móður á sér langa sögu. Hún tók að þróast sérstaklega undir lok 11. aldar og varð mjög útbreidd, ekki síst við Miðjarðarhaf. Við þessa trúarhefð tengist einnig hinn kunni miðaldasálmur Stabat Mater, sem venjulega er eignaður Jacopone da Todi (1230–1306). Upphaf hans, Stabat Mater dolorosa – „Stóð hin sorgmædda móðir“ – leiðir hugann beint að frásögn Jóhannesar af Maríu undir krossinum.¹ Mikil áhrif hafði Servítareglan, Ordo Servorum Beatae Mariae Virginis, regla þjóna Maríu meyjar, sem stofnuð var árið 1233. Servítar lögðu sérstaka áherslu á íhugun harmkvæla Maríu og árið 1668 fengu þeir heimild til að halda votívmessu um sjö harmkvæli hennar. Fyrstu sérstakar litúrgískar hátíðir til heiðurs hinni sorgmæddu Maríu má rekja til 15. aldar.¹ 

Árið 1692 heimilaði Innosent XII páfi hátíð til heiðurs harmkvælum Maríu á þriðja sunnudegi september. Árið 1714 var hún færð á föstudaginn fyrir pálmasunnudag. Píus VII páfi útvíkkaði síðan septemberhátíðina til allrar latnesku Kirkjunnar árið 1814. Sú ákvörðun tengdist einnig þeim miklu þrengingum sem Kirkjan hafði gengið í gegnum á tímum frönsku byltingarinnar og Napóleonsstyrjaldanna. Píus VII hafði sjálfur verið tekinn til fanga af Napóleon og haldið árum saman frá Róm.¹⁶ Píus X páfi festi loks hátíðina við 15. september, daginn eftir hátíð upphafningar hins heilaga kross. Eftir endurskoðun litúrgíska dagatalsins ber dagurinn heitið minning harmkvæla Maríu meyjar. Páll VI páfi lýsti honum sem sérstaklega viðeigandi tækifæri til að endurlifa afgerandi stund í hjálpræðissögunni og heiðra, ásamt syninum sem upp var hafinn á krossinum, hina þjáðu móður hans.¹⁵ 

Sjö harmkvæli Maríu

Í aldagamalli trúarhefð Kirkjunnar er sérstaklega minnst sjö harmkvæla Maríu. Þau eru spádómur Símeons um sverðið sem muni nísta sál hennar (Lúk 2.34–35), flóttinn til Egyptalands (Matt 2.13–15), þegar Jesús tólf ára varð eftir í Jerúsalem (Lúk 2.41–50), þegar María mætir syni sínum á leiðinni til Golgata, þegar hún stendur undir krossinum (Jóh 19.25–27), þegar líkami Jesú er tekinn niður af krossinum og loks þegar hann er lagður í gröfina.¹ Þess vegna sjáum við Harmkvælamóðurina oft sýnda í kristinni myndlist með sjö sverð sem nísta hjarta hennar. Sverðin tákna ekki aðeins einstaka sorgaratburði heldur líf móður sem frá fyrstu árum sonar síns fylgir honum í trú, jafnvel þegar leið hans liggur til krossins. 

Móðir hans stóð við krossinn

Það er eitt orð í frásögn Jóhannesar sem segir meira en virðist við fyrstu sýn: María stóð við krossinn. Hún flýr ekki. Hún getur ekki tekið krossinn af syni sínum og getur ekki komið í veg fyrir það sem nú gerist. Hún stendur samt hjá honum. Í efri óttusöng tíðabænanna í dag er lesin prédikun heilags Bernharðs ábóta þar sem hann íhugar spádóm Símeons: „Og þú munt sverði níst í hjarta þínu.“ Bernharður sér þennan spádóm rætast undir krossinum. Sverðið sem særði líkama sonarins nísti á annan hátt hjarta móðurinnar. María leið ekki líkamlegt píslarvætti með Kristi, en Bernharður talar um hana sem píslarvott í anda. 

Kærleikur hennar til sonarins gerir þjáningu hans að hennar eigin þjáningu.³ Hann spyr jafnframt hvort María hafi ekki vitað að Jesús myndi deyja og hvort hún hafi ekki vonað á upprisuna. Jú, vissulega. En vitneskjan um upprisuna gerði sorgina undir krossinum ekki óraunverulega. Þetta er mikilvægur lærdómur. Kristin von afnemur ekki sorgina. Trúin gerir manninn ekki ónæman fyrir sársauka. Þvert á móti getur kærleikurinn gert sársaukann enn dýpri, vegna þess að við þjáumst með þeim sem við elskum. 

„Kona, sjá son þinn“

Á meðan Jesús hangir á krossinum sér hann móður sína og lærisveininn sem hann elskaði: „Kona, sjá son þinn.“ Og við lærisveininn segir hann: „Sjá móður þína.“ Orðið „kona“ tengir þessa stund merkilega við brúðkaupið í Kana. Þar sagði Jesús við Maríu að stund sín væri ekki enn komin (Jóh 2.4). Nú er stundin komin. Það sem Kana benti fram til rætist á Golgata.¹ Í þessari konu hefur kristin hefð einnig séð hina nýju Evu. Eins og Eva stendur við upphaf hins gamla mannkyns stendur María við upphaf hins nýja lífs sem sprettur af krossi og upprisu Krists. En orð Jesú fela einnig í sér nýtt móðurhlutverk. Lærisveinninn sem Jesús elskar stendur þarna ekki aðeins sem einstaklingur. Í túlkunarhefð Kirkjunnar stendur hann jafnframt fyrir lærisveina Krists, fyrir Kirkjuna. María er falin lærisveininum og lærisveinninn er falinn Maríu.¹ 

„Hann tók hana heim til sín“

Jóhannes bætir við einni fallegustu setningu frásagnarinnar: „Og frá þeirri stundu tók lærisveinninn hana heim til sín.“ Það er hægt að skilja þessi orð bæði bókstaflega og andlega. Jóhannes tekur að sér móður Jesú. En kristinn lærisveinn er jafnframt kallaður til að taka Maríu „heim til sín“ – gefa henni stað í sínu innsta trúarlífi. María leiðir aldrei athyglina frá Kristi. Allt líf hennar vísar til hans. Í Kana segir hún: „Gjörið það sem hann segir yður.“ Undir krossinum þarf hún ekki lengur að segja neitt. Þar stendur hún sjálf sem vitnisburður um hvað það merkir að fylgja Kristi allt til enda. 

María, ný Eva og móðir Kirkjunnar

Leó XIV páfi tók þessa frásögn Jóhannesar til ítarlegrar íhugunar í prédikun sinni 9. júní 2025 á minningardegi Maríu, móður Kirkjunnar. Páfinn bendir á að móðurhlutverk Maríu taki við krossinn ólýsanlegum umskiptum. Móðir Jesú verður hin nýja Eva, því Kristur tengir hana við endurlausnardauða sinn, sem er uppspretta hins nýja og eilífa lífs.⁴ Leó XIV tengir þetta síðan við frjósemi Kirkjunnar. Kirkjan verður frjósöm þegar meðlimir hennar endurspegla í eigin lífi það sem María lifði: þegar þeir elska með kærleika Jesú. Frjósemi Kirkjunnar sprettur því ekki fyrst og fremst af mannlegum árangri, skipulagi eða valdi heldur af krossi Krists.⁴ Þetta varpar einnig ljósi á fyrri ritningarlestur dagsins úr Fyrra Korintubréfi: „Þér eruð líkami Krists og limir hans hver um sig.“ (1Kor 12.27) Við erum mörg en eitt í Kristi. María, sem stendur við kross höfuðs þessa líkama, verður þar einnig móðir lærisveinanna sem mynda líkama hans, Kirkjuna. Ritningarlestrar dagsins tengja þannig saman krossinn, móðurhlutverk Maríu og einingu Kirkjunnar.²⁴ 

Harmkvæli sem spretta af kærleika

Hvers vegna þjáist María svo djúpt? Svarið sem prédikun Bernharðs gefur er í raun einfalt: vegna þess að hún elskar. Sorg hennar er ekki merki um skort á trú. Hún er afleiðing kærleikans.³ Þetta þekkjum við einnig úr eigin lífi. Því meira sem okkur þykir vænt um aðra manneskju, því sárara er að sjá hana þjást. Við getum ekki alltaf tekið þjáningu annarra frá þeim. Við getum ekki alltaf læknað sjúkdóminn, leyst vandamálið, stöðvað sorgina eða tekið krossinn af herðum þess sem okkur þykir vænt um. En við getum staðið hjá. Það gerir María. Hún stendur hjá syni sínum þegar flestir eru farnir. Hún getur ekki breytt því sem gerist á Golgata, en hún getur enn elskað. Þess vegna er Harmkvælamóðirin ekki aðeins mynd sorgarinnar. Hún er mynd hins trúfasta kærleika. 

Lærdómur

Daginn eftir hátíð upphafningar hins heilaga kross leiðir Kirkjan okkur aftur til Golgata. Í gær horfðum við á krossinn. Í dag horfum við á móðurina sem stendur undir honum. María kennir okkur að trúin felst ekki alltaf í því að geta breytt aðstæðum. Stundum felst trúmennskan einfaldlega í því að fara ekki burt. Þegar við stöndum hjá sjúkum, syrgjendum, einmana fólki eða þeim sem ganga í gegnum erfiðleika getum við oft lítið sagt og enn minna gert. En nærvera okkar getur samt verið kærleikur. Og þegar við sjálf stöndum undir krossi getum við litið til Maríu. Hún þekkir sorgina. Hún þekkir það að standa hjá þeim sem maður elskar án þess að geta tekið þjáninguna frá honum. En María stendur ekki undir krossinum án vonar. Krossinn er ekki síðasta orðið. Handan Golgata bíður páskadagurinn. Þess vegna er litúrgískur litur dagsins hvítur. Við minnumst harmkvæla Maríu í ljósi páskaleyndardómsins. Móðirin sem stendur undir krossinum er einnig móðir hins upprisna Drottins. 

Bæn

Guð, faðir miskunnseminnar,
þú gafst Maríu mey styrk
til að standa trúföst undir krossi sonar síns.

Gef okkur fyrir hennar fyrirbæn
styrk til að standa hjá þeim sem þjást,
hugrekki þegar við getum ekki breytt því sem gerist
og kærleika sem yfirgefur engan á erfiðri stundu.

Kenn okkur að taka Maríu heim til okkar
eins og lærisveinninn sem Jesús elskaði
og fylgja fordæmi hennar
í trú, von og kærleika.

Lát okkur aldrei gleyma því
að handan krossins bíður upprisan
og leið okkur að lokum
til samfélags við Jesú Krist, son hennar,
sem lifir og ríkir um aldir alda.

Amen. 

Heimildir

1. Vatican News, Memorial of Our Lady of Sorrows. Saga minningardagsins og hugleiðing um Jóh 19.25–27.

2. Vatican News, Gospel and Word of the Day – 15 September 2026. Ritningarlestrar dagsins og orð Leós XIV páfa.

3. Tíðabænabók Kirkjunnar, efri óttusöngur 15. september. Heilagur Bernharður ábóti, Sermo in dom. infra oct. Assumptionis, 14–15: Opera omnia, Edit. Cisterc. 5 (1968), 273–274.

4. Leó XIV páfi, prédikun við messu vegna fagnaðarárs Páfagarðs, á minningardegi Maríu, móður Kirkjunnar, 9. júní 2025.

5. Páll VI páfi, Marialis Cultus, postulleg hvatning um rétta skipan og eflingu Maríudýrkunar, 2. febrúar 1974, nr. 7.

6. Jóhannes Páll II páfi, ávarp 7. september 2000, um Píus VII páfa og útvíkkun hátíðar harmkvæla Maríu til allrar Kirkjunnar árið 1814.