 |
| Hl. Ágústínus kirkjufræðari |
Heilagur Ágústínus (354–430) er einn af áhrifamestu kirkjufræðurum kristninnar. Hann var biskup í Hippo í Norður-Afríku og verk hans hafa mótað guðfræði og heimspeki Vesturkirkjunnar fram á okkar daga. Ágústínus var maður mikillar greindar og brennandi ástríðu – líf hans er vitnisburður um leit mannsins að sannleikanum og hvernig Guð leiðir leitandann heim.
Æviágrip
Móðir Ágústínusar, heilög Móníka, ól hann upp í kristinni trú, en hann fylgdi ekki fordæmi hennar í fyrstu. Sem ungur maður var hann bráðgreindur, lífsglaður og metnaðarfullur, naut leikhúss, vináttu og lífsins ánægju og lagði stund á mælskulist með miklum ágætum. Frans páfi hefur bent á að þegar fram liðu stundir hafi Ágústínus að mörgu leyti verið maður sem hafði „náð langt“ í lífinu, en þrátt fyrir velgengni hans hafi hjartað aldrei hætt að leita að dýpri merkingu lífsins.
Í Karþagó, þangað sem hann fór til náms, varð hann ástfanginn af ungri konu. Þar sem hún var af lægri þjóðfélagsstétt gengu þau ekki í hjónaband heldur bjuggu saman. Þau eignuðust soninn Adeodatus, en nafn hans merkir „Guðsgjöf“. Ágústínus var aðeins nítján ára þegar hann varð faðir. Hann var sambýliskonu sinni trúfastur um langt árabil og tók ábyrgð á fjölskyldu sinni.
Mikil þáttaskil urðu í lífi hans þegar hann las Hortensius eftir Cicero. Ritið vakti hjá honum sterka þrá eftir þeirri hamingju sem ekki forgengur – eftir speki, sannleika og dygð. Leit hans leiddi hann um ýmsa vegu. Um tíma aðhylltist hann kenningar maníkía, en þær svöluðu ekki sannleiksþrá hans. Hann flutti til Rómar og síðar til Mílanó, þar sem hann hlaut virta stöðu sem kennari í mælskulist við keisarahirðina. Þrátt fyrir velgengnina var óróinn í hjarta hans enn til staðar.
Í Mílanó fór Ágústínus að hlýða á prédikanir heilags Ambrósíusar biskups. Í fyrstu heillaðist hann ekki síst af mælskulist hans, en smám saman fóru orð biskupsins sjálfs að ná til hans. Móníka var þá einnig komin til Mílanó og fylgdi syni sínum áfram með bænum sínum. Ágústínus nálgaðist kirkjuna á ný og gerðist katekúmeni.
Í ágúst árið 386 varð svo frægasta umbreytingarreynsla lífs hans. Hann var ráðvilltur og grátandi í garði þegar hann heyrði rödd segja: Tolle! Lege! – „Taktu og lestu!“ Hann tók upp bréf Páls postula og augun námu staðar við eftirfarandi orð:
„Lifum svo að sæmd sé að, því nú er dagur kominn, en hvorki í ofáti né ofdrykkju, hvorki saurlífi né svalli, ekki með þrætum eða öfund. Íklæðist heldur Drottni Jesú Kristi og leggið ekki þann hug á jarðnesk efni að það veki girndir.“ (Róm 13,13–14)
Orðin urðu honum vendipunktur. Ágústínus ákvað að breyta lífi sínu og helga sig Guði. Heilagur Ambrósíus skírði hann í Mílanó á páskanótt árið 387, ásamt syni hans Adeodatusi. Á leiðinni aftur til Afríku dvaldi hann með Móníku í hafnarborginni Óstíu. Þar áttu þau hið fræga samtal sem Ágústínus lýsir síðar í Játningunum, þar sem hugir þeirra beinast saman að hinu eilífa. Skömmu síðar veiktist Móníka og lést.
Eftir heimkomuna til Afríku stofnaði Ágústínus samfélag í heimabæ sínum Tagaste og hugðist lifa lífi bænar, íhugunar og fræða. Önnur köllun beið hans þó. Þegar hann kom til Hippo um 391 var þar þörf fyrir prest og söfnuðurinn krafðist þess að hann yrði vígður. Síðar tók hann við sem biskup Hippo. Þar varð hann einn mikilvirkasti kennari og rithöfundur kirkjunnar, prédikaði, túlkaði Heilaga ritningu og leitaðist alla ævi við að skilja samband trúar og skynsemi, náðar og mannlegs frelsis.
Á síðustu árum hans gekk mikið á í Norður-Afríku. Vandalar réðust inn í landið og árið 430 sátu þeir um Hippo. Þótt Ágústínus væri orðinn gamall og þreyttur kaus hann að vera áfram hjá fólki sínu. Hann hafði sjálfur kennt að þegar hætta steðjaði að öllum mættu hirðar kirkjunnar ekki yfirgefa þá sem þyrftu á þjónustu þeirra að halda. Meðan umsátrið stóð veiktist hann af sótthita. Síðustu dagana helgaði hann einkum bæn og iðrun og lét hafa iðrunarsálmana fyrir augum sér.
Heilagur Ágústínus lést 28. ágúst árið 430, 75 ára að aldri, meðan Hippo var enn umsetin. Maðurinn sem hafði skrifað í upphafi Játninganna: „Þú skapaðir okkur handa þér, Drottinn, og hjarta vort er órótt, þar til það finnur hvíld í þér,“ hafði loks fundið þá hvíld sem hann hafði leitað að allt sitt líf.
Sambýliskona Ágústínusar
Nafn sambýliskonu heilags Ágústínusar hefur ekki varðveist. Þau kynntust í Karþagó þegar Ágústínus var ungur námsmaður og bjuggu saman um langt árabil. Þau eignuðust soninn Adeodatus og af frásögn Ágústínusar sjálfs verður ljóst að þetta var ekki skammvinnt ástarævintýri. Hann var henni trúfastur meðan þau bjuggu saman og samband þeirra virðist hafa verið honum mjög kærkomið.
Í Mílanó breyttust aðstæður. Móníka vann að því að sonur hennar gengi í löglegt hjónaband sem hæfði stöðu hans og ung kona var valin honum til eiginkonu. Hún var þó enn of ung til hjónabands og Ágústínus þurfti að bíða í um tvö ár. Sambýliskonan, sem hafði verið með honum um langt skeið, sneri þá aftur til Afríku og Adeodatus varð eftir hjá föður sínum.
Í Játningunum lýsir Ágústínus aðskilnaðinum með óvenjulega sterkum orðum. Hann segir að þegar konan sem hann hafði deilt lífi sínu með var tekin frá honum hafi hjarta hans, sem bundið var henni, verið sært og blætt. Hún hét því, þegar hún sneri aftur til Afríku, að þekkja ekki annan mann.
Frásögnin verður enn mannlegri vegna þess að Ágústínus sjálfur stóð ekki strax við sams konar bindindi. Honum reyndist óbærilegt að bíða eftir fyrirhuguðu hjónabandi og tók sér aðra sambýliskonu um tíma. Það var því ekki aðskilnaðurinn frá fyrri sambýliskonunni sem markaði fullnaðarsigur trúarinnar yfir fyrra lífi hans. Sú afgerandi umbreyting kom síðar, þegar leit hans að sannleikanum og langvarandi innri barátta leiddu hann til ákvörðunarinnar um að helga líf sitt Guði.
„Seint fór ég að elska þig“
Í tíðabæn kirkjunnar á minningardegi heilags Ágústínusar er lesið úr Játningum hans. Þar erum við ekki lengur aðeins að lesa um ævi hans utan frá. Ágústínus sjálfur leiðir okkur inn í þann innri heim þar sem löng leit hans að sannleikanum varð að fundi við Guð.
Hann lýsir því hvernig hann lærði að hverfa inn á við og uppgötvaði þar „ljós óbreytanlegt“, ljós sem var ekki hluti hins skapaða heims heldur stóð honum ofar vegna þess að það hafði skapað hann. Sannleikurinn sem Ágústínus hafði leitað að í heimspeki, maníkisma, frama og eigin skynsemi reyndist ekki aðeins vera hugmynd sem hann gæti tileinkað sér. Sannleikurinn var Guð sjálfur: „Ó, þú eilífi sannleikur og sanni kærleikur og kæra eilífð! Þú ert Guð minn, til þín andvarpa ég dag og nótt.“
En það nægði Ágústínusi ekki að sjá sannleikann úr fjarlægð. Hann þurfti að finna veginn til Guðs. Þann veg fann hann að lokum í Kristi, „meðalgangaranum milli Guðs og manna“. Hér verður leit heimspekingsins að kristinni trúarjátningu. Sá sannleikur sem hugurinn hafði leitað að varð maður: „Ég er vegurinn, sannleikurinn og lífið.“ Orðið varð hold svo maðurinn gæti tekið við því sem hann hafði ekki kraft til að ná af eigin mætti. Síðan koma einhver fegurstu og persónulegustu orð Játninganna:
„Seint fór ég að elska þig, fegurð svo forn og svo ný. Seint fór ég að elska þig. Og sjá, þú varst inni í mér, ég úti, og þar leitaði ég þín.“
Í þessum orðum er ævisaga Ágústínusar dregin saman í örfáum línum. Hann hafði leitað langt í burtu að því sem var honum nær en hann sjálfur. Hið skapaða hafði heillað hann, en hann hafði ekki enn séð skaparann sem allt hið fagra á tilveru sína að þakka.
Fundurinn við Guð verður síðan næstum skynjanlegur í máli hans. Guð kallar og Ágústínus heyrir, Guð leiftrar og hann sér, Guð andar ilmi sínum og hann dregur hann að sér, Guð snertir hann og í honum kviknar ný þrá. Þess vegna lýkur textinn ekki með því að Ágústínus hafi loksins fengið öllum spurningum sínum svarað. Honum lýkur með enn meiri þrá: „Þú snertir mig og ég brenn af þrá eftir friði þínum.“
Þar mætast tvö meginstef Játninganna: hjartað sem er órótt þar til það hvílist í Guði og maðurinn sem, eftir að hafa fundið Guð, þráir hann enn meira. Hvíldin í Guði er því ekki stöðnun heldur kærleikur sem hefur loksins fundið þann sem hann leitaði að.
Ágústínusarreglan og núverandi páfi Leó XIV
Hl. Ágústínus stofnaði fyrstu kristnu klaustursamfélögin í Afríku og lagði þar grunn að því sem síðar varð þekkt sem Ágústínusarreglan. Hann samdi stutta reglubók um líf í samfélagi, þar sem megináherslan er á einingu í kærleikanum:
„Lifið allir í einingu, eins hjarta og ein sál í Guði.“ (Regula S. Augustini, 1,2)
Regla hans varð fyrirmynd að fjölda klaustra og trúarreglna í aldanna rás. Hún leggur áherslu á samfélagslíf, sameiginlega eign, bæn og þjónustu. Í dag fylgja bæði karla- og kvennasamfélög þessari reglu víða um heim, og einnig prestar og trúarhópar sem starfa á grundvelli hennar. Þannig lifir arfleifð heilags Ágústínusar áfram í kirkjunni. Núverandi páfi, Leó XIV, kemur úr reglu heilags Ágústínusar. Hann gegndi áður starfi yfirmanns reglunnar og hefur alla tíð mótast af anda hennar um samfélag, einingu og þjónustu í kærleika.
Hl. Ágústínus og arfleifðin til siðbótarinnar
Áhrif heilags Ágústínusar ná langt út fyrir miðaldakirkjuna. Þegar siðbótin hófst á 16. öld varð guðfræði hans um synd, náð og frelsi mannsins einn mikilvægasti bakgrunnur þeirrar guðfræðilegu umræðu sem þá braust út.
Marteinn Lúther hafði sérstök tengsl við þessa arfleifð. Hann gekk árið 1505 í klaustur ágústínskra einsetumanna í Erfurt og varð síðar prestur og guðfræðingur innan reglunnar. Þar kynntist hann ekki aðeins klausturlífi sem mótað var af arfleifð Ágústínusar heldur las hann rit kirkjufræðarans af mikilli athygli. Sérstaklega höfðu kenningar Ágústínusar um náð Guðs, synd mannsins og takmörk hins mannlega vilja djúp áhrif á hann.
Ágústínus hafði sjálfur háð miklar guðfræðilegar deilur við Pelagíus og fylgismenn hans. Gegn þeirri hugsun að maðurinn gæti af eigin mætti tekið hin afgerandi skref til réttlætis lagði Ágústínus áherslu á frumkvæði náðarinnar: jafnvel vilji mannsins til hins góða þarfnast læknandi og frelsandi náðar Guðs. Þessi áhersla á náðina varð Lúther síðar mikilvæg þegar hann glímdi við spurninguna um hvernig syndugur maður réttlætist frammi fyrir Guði.
Lúther tók þó ekki einfaldlega við guðfræði Ágústínusar óbreyttri. Kenning hans um réttlætingu fyrir trú eina saman og sú guðfræði sem þróaðist í siðbótinni varð sérstök túlkun sem ekki verður að öllu leyti lögð að jöfnu við kenningu Ágústínusar. Sami kirkjufræðarinn varð enda áfram einn mikilvægasti guðfræðilegi áhrifavaldur kaþólsku kirkjunnar. Í deilum siðbótaraldarinnar gátu því bæði kaþólskir menn og mótmælendur vitnað til Ágústínusar sér til stuðnings.
Það er einmitt eitt hið merkilegasta við arfleifð hans. Ágústínus stendur að nokkru leyti beggja vegna þess klofnings sem varð í vestrænni kristni meira en þúsund árum eftir dauða hans. Kaþólsk, lúthersk og önnur mótmælendaguðfræði hafa allar sótt til hans, þótt með ólíkum hætti sé. Umræður hans um náð og frelsi, trú og skynsemi, synd og endurlausn halda því áfram að tengja saman – og stundum ögra – kristnum hefðum allt til okkar daga.
Á Íslandi hefur Ágústínus einnig átt sér sérstaka viðveru langt út fyrir veggi kirkjunnar. Sumir muna eftir því að Játningar hans voru lesnar í Ríkisútvarpinu á síðustu öld. Þar fékk íslenskur almenningur að kynnast þessari óvenjulegu rödd úr fornöld: manni sem talar við Guð um æsku sína, ástir, mistök, sorgir og leit að sannleikanum með þeim hætti að lesandanum getur enn fundist Ágústínus vera samtímamaður sinn.
Tilvitnanir
„Þú skapaðir okkur handa þér, Drottinn, og hjarta vort er órótt, þar til það finnur hvíld í þér.“ (Játningar I,1)
„Farðu ekki út fyrir sjálfan þig. Snú þér inn á við. Innra með manninum býr sannleikurinn.“ (De vera religione 39,72)
„Enginn kemst örugglega yfir haf heimsins nema hann sé borinn af krossi Krists … yfirgefðu ekki krossinn, og hann mun bera þig örugglega yfir.“ (In Iohannis Evangelium tractatus 2,2)
Lærdómur
Líf heilags Ágústínusar minnir okkur á að trúin hefst ekki alltaf með vissu. Stundum hefst hún með óróa. Ágústínus leitaði hamingjunnar víða: í námi og frama, vináttu og ást, skemmtunum, heimspeki og trúarkenningum. Margt af þessu var gott og sumt gaf honum raunverulega gleði. En ekkert þess gat eitt og sér svarað þeirri dýpstu spurningu sem bjó í hjarta hans.
Frans páfi hefur talað um þennan „óróa hjartans“ hjá Ágústínusi. Hann var órói leitarinnar, sem lét hann ekki sætta sig við yfirborðskennd svör; órói fundarins við Guð, sem kallaði hann til að breyta lífi sínu; og loks órói kærleikans, sem lét hann ekki halda þeirri gjöf fyrir sjálfan sig heldur knúði hann til þjónustu við aðra.
Þessi reynsla Ágústínusar á ekki síður erindi við okkur nú en fyrir sextán öldum. Við getum fyllt lífið af störfum, afþreyingu, eignum, upplýsingum og samskiptum og samt fundið að eitthvað vantar. Hættan er ekki aðeins sú að við leitum á röngum stöðum, heldur líka að við hættum að leita; að við deyfum spurningarnar sem vakna innra með okkur: Hvað er satt? Hvað gefur lífi mínu merkingu? Hvers væntir Guð af mér?
Ágústínus kennir okkur að óttast ekki slíkan óróa. Hann getur verið merki þess að Guð sé þegar að verki í hjarta mannsins. Og þegar við finnum Guð hverfur óróinn ekki með öllu heldur umbreytist. Hann verður að kærleika sem getur ekki verið sama um aðra, að löngun til að þjóna, hugga og leiða aðra til þeirrar hvíldar sem við höfum sjálf fundið.
„Þú skapaðir okkur handa þér, Drottinn, og hjarta vort er órótt, þar til það finnur hvíld í þér.“ Í þessum orðum felst ef til vill öll ævisaga Ágústínusar – og eitthvað af ævisögu okkar allra.
Bæn
Drottinn Guð,
þú leiddir heilagan Ágústínus um langa og krókótta vegu
frá órólegri leit til hvíldarinnar í þér.
Varðveittu í okkur þá heilögu ókyrrð
sem lætur okkur ekki sætta okkur við yfirborðskennd svör,
heldur knýr okkur til að leita sannleikans,
hlusta eftir rödd þinni
og opna hjarta okkar fyrir náð þinni.
Þegar við villumst, leið þú okkur heim.
Þegar efinn sækir að okkur, gef okkur þolinmæði til að halda áfram að leita.
Þegar við finnum þig, lát okkur ekki halda gjöfum þínum fyrir okkur sjálf,
heldur vek í okkur óróa kærleikans,
svo að við sjáum þá sem þarfnast okkar
og þjónum þeim með auðmýkt og gleði.
Fyrir fyrirbæn heilags Ágústínusar
lát hjörtu okkar leita þín alla ævi,
þar til þau finna að lokum fullkomna hvíld í þér.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.