 |
| Heilagur Bernharður frá Clairvaux, ábóti og kirkjufræðari |
Heilagur Bernharður frá Clairvaux var einn áhrifamesti kirkjumaður 12. aldar, ábóti, prédikari, guðfræðingur og dulhyggjumaður. Hann var maður mikillar mælsku og óvenjulegs persónulegs áhrifamáttar, en undir öllu því sem hann skrifaði og kenndi liggur einföld spurning: Hvernig lærir maður að elska Guð?
Bernharður leit ekki fyrst og fremst á kristna trú sem safn kenninga sem maður samþykkir, heldur sem samband sem maður vex inn í. Guð elskar manninn og vekur með kærleika sínum svar í hjarta hans. Markmið hins kristna lífs er því að kærleikurinn hreinsist smám saman af eigingirni, uns maður elskar Guð vegna þess að hann er Guð – og að lokum sjálfan sig og alla sköpunina í ljósi kærleika hans.
Þess vegna eru orð hans úr prédikun sem Kirkjan les á minningardegi hans svo einkennandi:
„Ég elska vegna þess að ég elska, ég elska til að ég megi elska.“
Frá Cîteaux til Clairvaux
Bernharður fæddist árið 1090 í Fontaine í Búrgund í Frakklandi og ólst upp í vel stæðri fjölskyldu. Hann hlaut góða menntun í málfræði og mælskulist, en um 22 ára aldur ákvað hann að yfirgefa hið veraldlega líf og ganga í klaustrið í Cîteaux.
Hann kom þó ekki einn. Tólf menn fylgdu honum, þar á meðal fjórir bræður hans, frændi og náinn ættingi. Áhrif hans á fjölskyldu sína og vini voru slík að fleiri skyldmenni fylgdu síðar fordæmi hans og gengu í klaustur.
Cîteaux var miðstöð hinnar ungu sistersíanareglu, sem hafði orðið til sem umbótahreyfing innan benediktínskrar klausturhefðar. Markmiðið var að snúa aftur til einfaldara og strangara klausturlífs þar sem bænin, vinnan, fátæktin og íhugunin skipuðu miðlægan sess.
Árið 1115 var Bernharður sendur ásamt hópi munka til að stofna nýtt klaustur í Clairvaux. Þar varð hann ábóti og var það til dauðadags. Nafn hans varð svo nátengt klaustrinu að hann er æ síðan þekktur sem Bernharður frá Clairvaux.
Undir forystu hans varð Clairvaux ein helsta miðstöð klausturlífs í Evrópu og sistersíanareglan breiddist hratt út.
Jesús og María
Í andlegu lífi Bernharðs stóð Kristur í miðjunni. Guðfræði hans var ekki aðeins hugsun um Krist heldur leit að lifandi samfélagi við Krist.
Í prédikunum sínum um Ljóðaljóðin segir hann að ekkert hafi bragð eða merkingu fyrir sér nema nafn Jesú hljómi þar með. Síðar voru orð hans tekin saman í hinni frægu lýsingu:
„Jesús er hunang á vörum, söngur í eyrum og fögnuður í hjarta.“
María skipaði einnig sérstakan sess í guðrækni Bernharðs. Hann leit á hana sem þá sem vísar manninum ætíð til sonar síns. Honum eru eignuð hin þekktu hvatningarorð: Þegar hættur, efasemdir og erfiðleikar steðja að, hugsaðu um Maríu og ákallaðu Maríu.
Maríuguðrækni hans hefur haft djúp áhrif á vesturkirkjuna allt til okkar daga. Hún er þó aldrei markmið í sjálfri sér: María leiðir til Krists.
Fjögur stig kærleikans
Í ritinu Um að elska Guð (De diligendo Deo) lýsir Bernharður andlegri vegferð mannsins með fjórum stigum kærleikans.
Fyrst elskar maður sjálfan sig sjálfs sín vegna. Það er eðlilegt upphaf mannlegrar tilveru: við leitum þess sem við þurfum og reynum að varðveita okkur sjálf.
Síðan lærir maður að elska Guð vegna sjálfs sín. Maður uppgötvar eigin takmörk og leitar til Guðs vegna þess að maður þarfnast hjálpar hans, miskunnar og náðar.
Þriðja stigið er þegar maður fer að elska Guð vegna Guðs sjálfs. Kærleikurinn er þá ekki lengur fyrst og fremst byggður á því sem maður fær frá Guði. Maður hefur kynnst honum og elskar hann vegna þess hver hann er.
Fjórða stigið er hið sjaldgæfasta og fullkomnasta: að elska sjálfan sig vegna Guðs. Þá horfir maður jafnvel á eigið líf með augum Guðs. Sjálfið er ekki lengur miðja alls, heldur er maður svo sameinaður vilja Guðs að maður elskar sjálfan sig, náungann og sköpunina sem hluta af kærleika hans.
Bernharður efaðist sjálfur um að þessu stigi yrði náð að fullu í þessu lífi. Það tilheyrir fullkomnun þeirrar sameiningar við Guð sem maðurinn stefnir að.
„Ég elska vegna þess að ég elska“
Í tíðabænabók Kirkjunnar er á minningardegi Bernharðs lesið úr prédikun hans um Ljóðaljóðin. Þar kemst hann að kjarna alls þess sem hann hafði kennt um kærleikann:
„Kærleikurinn nægir sjálfum sér, hann veitir ánægju af sjálfum sér og vegna sjálfs sín. Hann er sinn eigin verðleiki, eigin umbun.“
Og síðan koma hin frægu orð:
„Ég elska vegna þess að ég elska, ég elska til að ég megi elska.“
Þetta er kærleikur sem hefur hætt að spyrja: Hvað fæ ég í staðinn?
Guð elskar ekki vegna þess að hann skorti eitthvað. Hann elskar vegna þess að hann er kærleikur. Og þegar maðurinn svarar kærleika Guðs verður hann þátttakandi í þessum kærleika, þótt ójöfnuðurinn milli Skaparans og sköpunarinnar sé óendanlegur.
Bernharður líkir manninum við þyrstan mann sem stendur við uppsprettu. Þyrstur maður getur aldrei orðið jafnmikill og uppsprettan, en hann getur drukkið af henni.
Þannig er samband sálarinnar við Guð.
Við getum aldrei elskað Guð jafn mikið og hann elskar okkur. En það er heldur ekki krafan. Bernharður segir:
„Ef hún elskar af öllum sínum krafti, þá skortir ekkert þar sem allt er gefið.“
Bernharður og samtíminn – kærleikur án útreiknings
Kannski talar þessi hugsun sérstaklega sterkt inn í samtíma okkar.
Við lifum í heimi þar sem næstum allt er mælt: tími, afköst, peningar, athygli, fylgjendur, árangur og jafnvel mannleg samskipti. Auðvelt er að venjast þeirri hugsun að sérhver gjöf eigi að skila einhverju til baka.
En kærleikurinn fylgir öðrum lögmálum.
Við elskum barn ekki vegna þess að það sé okkur gagnlegt. Við sitjum hjá sjúkum vini ekki vegna þess að tíminn skili arði. Við fyrirgefum ekki vegna þess að fyrirgefningin sé hagkvæm viðskipti.
Og við elskum ekki Guð aðeins vegna þess sem við vonumst til að fá frá honum.
Hér leiðir Bernharður okkur frá spurningunni „Hvað fæ ég?“ til spurningarinnar „Hvernig get ég elskað?“
Það er löng vegferð. Við byrjum flest á því að leita Guðs þegar okkur vantar eitthvað. Bernharður fordæmir það ekki. Það er annað stig kærleikans og getur verið upphafið að einhverju miklu dýpra.
Smám saman getur bænin breyst. Hún verður ekki aðeins beiðni heldur nærvera. Ekki aðeins orð heldur hlustun. Ekki aðeins leit að gjöfum Guðs heldur leit að Guði sjálfum.
Þá byrjum við að skilja hina einföldu og um leið djúpu setningu Bernharðs:
Ég elska vegna þess að ég elska.
Kirkjufræðarinn sem talaði um sætleika Guðs
Bernharður lést í Clairvaux 20. ágúst 1153. Alexander III páfi lýsti hann heilagan árið 1174 og síðar var hann útnefndur kirkjufræðari.
Hann hefur gjarnan verið nefndur Doctor Mellifluus, hinn „hunangsfljótandi“ eða „hunangsmælti“ kirkjufræðari, vegna þeirrar einstöku mælsku sem einkenndi skrif hans um Krist og kærleika Guðs.
Píus XII páfi helgaði honum árið 1953 alfræðibréfið Doctor Mellifluus og minnti þar á að Bernharður hefði stundum verið kallaður „hinn síðasti af kirkjufeðrunum“. Í honum mætast hin forna guðfræði kirkjufeðranna og hinn nýi heimur miðalda.
En kannski lifir arfleifð hans skýrast í einni einfaldri hugsun:
Kristið líf nær ekki fullkomnun sinni þegar við höfum öðlast mikla þekkingu á Guði, heldur þegar kærleikur hans hefur umbreytt okkur svo að við lærum sjálf að elska.
Bæn
Almáttugi og eilífi Guð,
þú kveiktir í hjarta heilags Bernharðs
brennandi kærleika til Sonar þíns
og gerðir hann að ljósi í Kirkju þinni.
Kenn oss að leita þín
ekki aðeins vegna gjafa þinna
heldur vegna þess að þú ert sjálfur
uppspretta alls kærleika.
Hreinsaðu kærleika vorn af eigingirni,
svo að vér lærum að elska þig vegna þín sjálfs
og sjáum sjálf oss og náunga vorn
í ljósi kærleika þíns.
Gef að nafn Jesú
verði oss hunang á vörum,
söngur í eyrum
og fögnuður í hjarta.
Og fyrir árnað heilags Bernharðs
gef oss náð til að elska af öllum mætti vorum,
þar til vér hvílum að eilífu
í þeim kærleika sem á sér engan endi.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
```