 |
| Heilagur Jóhannes Eudes |
Heilagur Jóhannes Eudes var einn af hinum miklu endurnýjendum frönsku kirkjunnar á 17. öld. Hann var trúboði, prédikari, stofnandi, kennari presta og brautryðjandi í guðrækni við hjörtu Jesú og Maríu. En það sem sameinar þessi ólíku störf hans er ein einföld hugsun: Kristur vill halda áfram lífi sínu í okkur.
Trúin var Jóhannesi ekki fyrst og fremst safn kenninga sem maður samþykkir, heldur líf sem maður tekur á móti. Í skírninni hefst líf Krists í hinum kristna manni og köllun hans er að leyfa Kristi að móta huga sinn, vilja, hendur og hjarta. Þess vegna varð hjartað svo mikilvægt í andlegu lífi Jóhannesar. Hjarta Jesú var honum tákn hins takmarkalausa kærleika Guðs og hjarta Maríu fullkomnasta mannlega svarið við þeim kærleika.
Æviágrip
Jóhannes Eudes fæddist í Normandí í Frakklandi 14. nóvember 1601. Hann hlaut menntun hjá jesúítum og gekk síðar í Oratoríum Jesú og Maríu undir áhrifum Pierre de Bérulle kardínála, eins helsta leiðtoga þeirrar andlegu endurnýjunar sem síðar hefur verið nefnd franski skólinn í andlegu lífi. Þar kynntist Jóhannes þeirri kristsmiðjuðu hugsun að allt líf hins kristna ætti að mótast af leyndardómi holdtekjunnar: Kristur kom ekki aðeins í heiminn fyrir tvö þúsund árum, heldur vill hann lifa og starfa áfram í þeim sem tilheyra honum.
Karmel hafði einnig áhrif á andlegt líf Jóhannesar. Bérulle hafði átt mikilvægan þátt í að flytja teresíska Karmelreglu til Frakklands og Jóhannes varð síðar sjálfur andlegur leiðbeinandi Karmelsystra. Þær studdu trúboðsstarf hans með bænum sínum. Jóhannes varð einkum kunnur fyrir sóknartrúboð sín. Hann ferðaðist milli byggðarlaga með hópi presta og trúfræðara og dvaldi oft vikum eða jafnvel mánuðum á hverjum stað. Hann prédikaði, kenndi trúfræðslu og lagði mikla áherslu á iðrun og sáttargjörð. Á ævinni tók hann þátt í meira en hundrað slíkum trúboðum.
Þegar farsótt geisaði í heimahéraði hans gekk hann óhræddur til hinna sjúku og deyjandi til að færa þeim sakramentin. Til þess að stofna ekki reglubræðrum sínum í hættu hélt hann sig fjarri þeim meðan hann sinnti hinum smituðu.
Trú sem sér neyð mannsins
Starf Jóhannesar leiddi hann einnig að fólki sem samfélagið hafði ýtt til hliðar. Í skriftastólnum kynntist hann konum sem höfðu lent í vændi og sá að ekki nægði að hvetja þær til að breyta lífi sínu. Þær þurftu raunverulegt skjól, öryggi og samfélag sem hjálpaði þeim að hefja nýtt líf. Þess vegna stofnaði hann athvarf fyrir konur í þessari stöðu. Hann var þó ekki fyrstur til að stofna athvarf fyrir konur sem vildu yfirgefa vændi; slík athvörf áttu sér aldalanga sögu í kirkjunni. Framlag hans var að gera þessa þjónustu að varanlegu köllunar- og reglustarfi. Árið 1641 stofnaði hann Notre-Dame du Refuge í Caen og úr því starfi óx Regla Frúar vorrar af kærleikanum, þar sem systur helguðu líf sitt þjónustu við konur sem þurftu skjól, stuðning og nýtt upphaf.
Hér birtist mikilvægur þáttur í andlegri arfleifð Jóhannesar Eudes: kærleikur hjarta Krists verður að fá hendur og fætur. Guðrækni sem sér ekki særðan manninn fyrir framan sig hefur misst sjónar á því hjarta sem hún segist heiðra.
Endurnýjun kirkjunnar hefst í hjartanu
Í trúboðsferðum sínum sá Jóhannes annað vandamál. Hann gat prédikað í sókn vikum saman og séð trúarlíf fólks vakna að nýju, en þegar hann sneri aftur nokkrum árum síðar höfðu áhrifin oft dofnað. Hann komst að þeirri niðurstöðu að varanleg endurnýjun safnaðanna væri óhugsandi án vel menntaðra og andlega mótaðra presta.
Tridentþingið hafði þegar mælt fyrir um stofnun prestaskóla, en framkvæmd þeirra fyrirmæla gekk hægt víða í Evrópu. Jóhannes tók því til starfa. Árið 1643 stofnaði hann Kongregasíu Jesú og Maríu, Eudista, og hóf uppbyggingu prestaskóla og skipulega menntun presta. Benedikt páfi XVI benti síðar á að Jóhannes hefði skilið að raunveruleg umbót kirkjunnar væri ekki aðeins spurning um nýjar reglur eða stofnanir. Presturinn sjálfur þyrfti að mótast að Kristi — í huga sínum og hjarta.
Eitt hjarta Jesú og Maríu
Mest varanleg áhrif Jóhannesar Eudes á andlegt líf kirkjunnar tengjast þó hjörtum Jesú og Maríu. Árið 1648 samdi hann messutexta til heiðurs hjarta Maríu og síðar vann hann að sérstakri helgihaldsguðrækni við Hjarta Jesú. Árið 1672 var hátíð Hjarta Jesú haldin samkvæmt messu og tíðagjörð sem hann hafði samið.
Frans páfi minnti sérstaklega á þetta í bréfinu Dilexit nos. Þar segir hann frá því hvernig Jóhannes Eudes fékk samþykki biskupsins í Rennes fyrir hátíð hins dýrlega Hjarta Jesú og hvernig fleiri frönsk biskupsdæmi fylgdu í kjölfarið. Þannig varð starf Jóhannesar mikilvægur áfangi í þeirri þróun sem síðar leiddi til útbreiðslu hátíðar hins heilaga Hjarta um alla kirkjuna. En hjá Jóhannesi voru hjörtu Jesú og Maríu aldrei tvær aðskildar guðræknisleiðir.
María hafði gefið sig Guði svo fullkomlega að hjarta hennar var orðið algerlega samhljóma hjarta sonar hennar. Að horfa til hjarta Maríu var því að sjá hvernig mannlegt hjarta getur orðið þegar það opnast algjörlega fyrir Kristi.
„Hjarta hans í hjarta yðar“
Í tíðabæn kirkjunnar á minningardegi heilags Jóhannesar Eudes er lesið úr riti hans Um hið göfuga hjarta Jesú. Þar birtist ef til vill skýrast sú hugsun sem liggur að baki allri guðrækni hans við Hjarta Jesú.
Jóhannes byrjar ekki á mynd hjartans heldur á Pálskenningunni um kirkjuna sem líkama Krists. Kristur er höfuðið og vér erum limir hans. Samband hins skírða manns við Krist er því miklu dýpra en það eitt að fylgja honum eða reyna að líkja eftir honum utan frá. Kristur vill sjálfur lifa í oss:
„Hann þráir að hvað það sem er í honum megi lifa og stjórna í yður: Andardráttur hans í andardrætti yðar, hjarta hans í hjarta yðar og allir eiginleikar sálar hans í eiginleikum sálar yðar.“
Hér verður ljóst hvers vegna hjartað skipar svo stóran sess í andlegri hugsun Jóhannesar. Hjarta Jesú er ekki aðeins tákn sem hinn kristni maður virðir og elskar. Hjarta hans á að verða hjarta vort. Vilji hans á að móta vilja vorn, kærleikur hans kærleika vorn og líf hans líf vort. Þessi sameining við Krist er ekki frátekin fyrir munka, presta eða dulspekinga. Jóhannes leiðir hana aftur til skírnarinnar. Þar hefst líf Krists í hinum kristna manni; það vex og styrkist með fermingunni og fyrir heilaga evkaristíu er þessi náð fullkomnuð. Sakramentin eru því ekki aðeins einstök trúarleg augnablik á lífsleiðinni heldur leið Guðs til að móta líf Krists í oss.
Þess vegna getur Jóhannes talað um Hjarta Jesú á svo djúpan og persónulegan hátt. Hann býður hinum kristna manni ekki aðeins að horfa til þess heldur að ganga inn í það:
„Gefið yður Jesú til þess að ganga inn í víðáttu hins mikla hjarta hans, sem geymir hjarta heilagrar móður hans og hjörtu allra heilagra.“
Þar eigum vér að sökkva okkur í kærleika hans, miskunnsemi, auðmýkt, hreinleika og þolinmæði og leyfa þessum eiginleikum Krists að verða æ sýnilegri í lífi voru. Benedikt XVI valdi einmitt þessi orð þegar hann lauk ávarpi sínu um Jóhannes Eudes á minningardegi hans árið 2009. Þau draga saman andlega arfleifð hans: Hjarta Jesú er ekki aðeins viðfang tilbeiðslu sem vér horfum á utan frá. Vér erum kölluð til að ganga inn í það, lifa af því og leyfa því að umbreyta eigin hjarta.
Þannig verður guðræknin við Hjarta Jesú hjá Jóhannesi Eudes að einhverju miklu meira en tilfinningalegri hollustu. Hún er köllun hins skírða manns til þess að verða svo eitt með Kristi að hægt sé að segja með Páli postula: „Sjálfur lifi ég ekki framar, heldur lifir Kristur í mér“ (Gal 2,20).
Á undan heilagri Margréti Maríu Alacoque
Þegar guðrækni við hið heilaga Hjarta Jesú ber á góma verður mörgum fyrst hugsað til heilagrar Margrétar Maríu Alacoque og opinberananna sem hún fékk í Visitationsklaustrinu í Paray-le-Monial. En þegar þær hófust undir lok árs 1673 hafði heilagur Jóhannes Eudes þegar um árabil unnið að því að færa guðræknina við Hjarta Jesú inn í opinbert helgihald kirkjunnar.
Guðræknin sjálf var miklu eldri. Kirkjan hafði um aldir hugleitt hið særða síðu Krists og kærleikann sem streymir frá honum. Heilög Gertrúd hin mikla, heilög Katrín frá Siena, heilagur Bónaventúra og fleiri höfðu lagt sitt af mörkum til þeirrar hefðar. Jóhannes Eudes tók hins vegar mikilvægt nýtt skref: guðræknin við Hjarta Jesú varð hjá honum að skipulegu litúrgísku helgihaldi.
Frans páfi rifjar þessa sögu upp í Dilexit nos. Jóhannes hafði prédikað trúboð í Rennes ásamt félögum sínum og fékk biskupinn þar til að samþykkja hátíð til heiðurs Hjarta Jesú. Fleiri frönsk biskupsdæmi fylgdu í kjölfarið og Píus XII bendir á að Jóhannes hafi samið fyrstu tíðagjörðina til heiðurs Hjarta Jesú og að hátíð þess hafi verið haldin 20. október 1672 með samþykki margra franskra biskupa.
Aðeins rúmu ári síðar, undir lok desember 1673, hófust hinar þekktu sýnir heilagrar Margrétar Maríu Alacoque í Paray-le-Monial. Þær héldu áfram fram á árið 1675. Þar birtist sama leyndardómur kærleika Krists með nýjum og ákaflega persónulegum hætti: Hjarta hans brennur af kærleika til mannanna en kærleikanum er svo oft svarað með kulda og vanþakklæti.
Það er freistandi að draga þá ályktun að Jóhannes Eudes hafi beinlínis haft áhrif á Margréti Maríu. Heimildirnar gefa þó ekki nægilega ástæðu til að fullyrða það. Miklu áhugaverðara er ef til vill það sem tímaröðin sjálf sýnir. Opinberanir Margrétar Maríu urðu ekki til í tómarúmi. Þær komu fram á þeim tíma þegar guðræknin við Hjarta Krists hafði þegar verið að þroskast um aldir og Jóhannes Eudes hafði nýlega tekið það mikilvæga skref að færa hana inn í litúrgískt líf kirkjunnar.
Píus XII leggur sérstaka áherslu á þetta í alfræðibréfinu Haurietis aquas. Hann nefnir fyrst eldri meistara þessarar guðrækni og síðan Jóhannes Eudes og hátíð hans árið 1672. Þar á eftir gefur hann heilagri Margréti Maríu sérstakan sess meðal þeirra sem efldu guðræknina. Með aðstoð andlegs leiðbeinanda síns, heilags Claude de la Colombière, varð hún síðan lykilpersóna í hinni miklu útbreiðslu hennar og lagði sérstaka áherslu á kærleika og yfirbót.
Píus XII tekur jafnframt af allan vafa um hvernig beri að skilja sambandið milli eldri hefðarinnar og opinberana Margrétar Maríu. Guðræknin við Hjarta Jesú varð ekki skyndilega til vegna einkarekinna opinberana hennar. Opinberanirnar bættu heldur engu nýju við kenningu kaþólsku kirkjunnar. Mikilvægi þeirra fólst í því að beina með nýjum og áhrifamiklum hætti sjónum hinna trúuðu að þeim leyndardómi sem kirkjan hafði þegar tekið við: miskunnsömum og takmarkalausum kærleika Krists til mannkynsins.
Páll VI lýsti þessari samfellu einnig skýrt árið 1965. Hann sagði að guðræknin við Hjarta Jesú hefði þegar verið iðkuð á ýmsum stöðum fyrir atbeina og hvatningu heilags Jóhannesar Eudes, en eftir reynslu heilagrar Margrétar Maríu hefði hún blómstrað með undraverðum hætti meðal presta og trúaðra og breiðst síðan út um heiminn.
Þannig standa Jóhannes Eudes og Margrét María Alacoque ekki sem keppinautar um það hvort þeirra hafi „stofnað“ guðræknina við Hjarta Jesú. Þau tilheyra fremur sömu löngu þróun. Jóhannes varð brautryðjandi litúrgísks helgihalds Hjarta Jesú; Margrét María varð síðan, ásamt Claude de la Colombière, einn öflugasti boðberi kærleikans og yfirbótarinnar sem tengdust þessari guðrækni.
Og undir hvoru tveggja liggur sami leyndardómurinn: Hjarta Krists er sýnilegt tákn þess kærleika Guðs sem leitar mannsins og kallar eftir svari hjarta hans.
„Gegnum Jesú helgast hjarta“ – Hallgrímur og sameiginlegur kristinn arfur
Fyrir íslenskan lesanda er erfitt að fjalla um guðrækni við Hjarta Jesú án þess að kunnugleg orð úr Passíusálmum séra Hallgríms Péturssonar komi upp í hugann:
„Gegnum Jesú helgast hjarta,
í himininn upp ég líta má,
guðs míns ástar birtu bjarta,
bæði fæ ég að heyra og sjá,
hryggðarmyrkrið sorgar svarta,
sálu minni hverfur þá.“
Þessi orð standa í 48. Passíusálmi, þar sem Hallgrímur hugleiðir það þegar hermaðurinn stingur spjóti í síðu hins látna Krists. Í íhugun Hallgríms verður hin opna síða að leið inn að hjarta Krists og hjartað sjálft að glugga sem opnast til himins. Þar sér hinn trúaði „guðs míns ástar birtu bjarta“.
Þetta er sláandi nálægt þeirri andlegu hefð sem guðræknin við Hjarta Jesú spratt síðar fram úr í sinni fullmótuðu mynd. En hér þarf að gæta sögulegrar nákvæmni. Hallgrímur er ekki að taka upp þá litúrgísku Hjarta-guðrækni sem heilagur Jóhannes Eudes vann að og varð síðar enn útbreiddari fyrir áhrif heilagrar Margrétar Maríu Alacoque. Passíusálmarnir voru ortir á árunum 1656–1659, áður en Jóhannes Eudes kom á hátíð Hjarta Jesú árið 1672 og áður en opinberanir Margrétar Maríu hófust árið eftir. Tengslin liggja dýpra.
Hin opna síða Krists
Frá fyrstu öldum kristninnar höfðu menn hugleitt orðin í Jóhannesarguðspjalli um spjótið sem opnaði síðu Krists og blóðið og vatnið sem runnu þaðan. Kirkjufeðurnir sáu þar meðal annars tákn um náðina og sakramenti kirkjunnar. Síðar varð hin særða síða æ skýrar tengd hjarta Krists sem uppsprettu kærleika hans.
Frans páfi rekur þessa þróun í Dilexit nos. Heilagur Ágústínus tengdi hina særðu síðu við náið samfélag mannsins við Krist. Heilagur Bernharður frá Clairvaux sá í sárinu leið inn að leyndardómi miskunnsemi hans. Vilhjálmur frá Saint-Thierry bauð hinum trúaða að ganga inn í hjarta Jesú og heilagur Bónaventúra tengdi hina opnu síðu bæði við uppsprettu náðarinnar og persónulegt kærleikssamband við Krist. Þetta var því sameiginlegur andlegur arfur Vesturkirkjunnar löngu fyrir siðaskiptin.
Hallgrímur innan lútherskrar passíuhefðar
Siðaskiptin rufu ekki þessa íhugunarhefð, þótt guðfræðilegar áherslur breyttust. Þvert á móti varð pína og krossdauði Krists ákaflega miðlæg í lúthersku trúarlífi. Passíusálmar Hallgríms eru hluti af þessari evrópsku passíuhefð. Á Íslandi hafði hún raunar djúpar rætur frá kaþólskum miðöldum, meðal annars í ljóðunum Líknarbraut og Lilju. Eftir siðaskiptin bættust síðan við sterk áhrif frá þýskum og dönskum lútherskum trúarbókmenntum, meðal annars frá Johann Gerhard, Johann Arndt og Martin Moller.
Hallgrímur stendur því á merkilegum tímamótum. Hann er eindregið lútherskt skáld, en hann erfir jafnframt aldagamalt kristið myndmál um sár Krists, blóð hans og opna síðu og vinnur úr því innan lútherskrar guðfræði krossins. Það sést sérstaklega vel í 48. Passíusálmi.
Hjartað sem gluggi inn í kærleika Guðs
Hallgrímur horfir ekki aðeins á sárið. Hann líkir því við hjálpræðið og lífsbjörgina sem fékkst í örkinni og glugga Nóa þar sem hann horfir út og lætur huggast af sólarljósinu. Þarna verður hjarta Jesú að stað opinberunar. Sá sem vill sjá hver Guð er horfir til hins krossfesta Krists. Í særðu hjarta hans birtist „guðs míns ástar birta“.
Þetta er merkilega nálægt þeirri hugsun sem síðar verður svo skýr í guðrækninni við Hjarta Jesú: Hjartað er tákn þess hver hann er og hvernig hann elskar. Í Dilexit nos leggur Frans páfi einmitt áherslu á að þegar kirkjan horfir til Hjarta Krists sé hún að horfa til hins lifandi Krists sjálfs og hins guðlega og mannlega kærleika hans. Hallgrímur setur þessa guðfræði í eina ógleymanlega mynd: gegnum hjarta Jesú sjáum vér inn í kærleika Guðs.
Jóhannes Eudes og Hallgrímur Pétursson
Við vitum ekki um nein bein tengsl milli Jóhannesar Eudes og Hallgríms Péturssonar og eigum ekki að búa þau til. En þeir eru samtímamenn. Jóhannes fæddist árið 1601 og Hallgrímur 1614; Jóhannes lést 1680 og Hallgrímur 1674. Og hvor á sinn hátt beinir sjónum hins trúaða að hjarta Krists.
Hjá Jóhannesi Eudes er áherslan á að Kristur vilji lifa í oss, að hjarta hans verði hjarta vort og kærleikur hans kærleikur vor. Hjá Hallgrími er hin særða síða Krists opnuð fyrir augum hins trúaða og gegnum hans heilaga hjarta sér hann „guðs míns ástar birtu bjarta“.
Þeir tala ekki úr sömu kirkjulegu hefð eftir siðaskiptin og áherslurnar eru ekki að öllu leyti þær sömu. En undir hvoru tveggja liggur hinn sameiginlegi kristni leyndardómur sem Jóhannesarguðspjall gefur kirkjunni: hin opna síða hins krossfesta Krists, þaðan sem blóð og vatn streyma og þar sem hinn trúaði sér kærleika Guðs opinberast.
Lærdómur – Kristur vill halda áfram lífi sínu í okkur
Kannski talar þessi þáttur í kenningu Jóhannesar Eudes skýrast inn í okkar tíma. Við spyrjum gjarnan hvað kirkjan þurfi að gera til þess að endurnýjast: breyta skipulagi, finna nýjar aðferðir, bæta boðunina eða ná betur til fólks. Jóhannes myndi ekki gera lítið úr neinu þessu. Hann var sjálfur óþreytandi skipuleggjandi og stofnandi. En hann myndi byrja á að spyrja. Hvernig hjarta höfum við?
Hann sá að endurnýjun kirkjunnar hefst þegar Kristur fær að halda áfram holdtekju sinni í hinum skírða manni. Þá verða hendur okkar að höndum hans þegar við hjálpum öðrum. Augu okkar verða augu hans þegar við sjáum þann sem aðrir ganga fram hjá. Hjarta okkar verður líkara hjarta hans þegar miskunnsemin verður sterkari en dómharkan. Þetta skýrir hvers vegna svo ólík verkefni Jóhannesar Eudes áttu í raun sömu rót: sóknartrúboðin, umönnun hinna sjúku, athvörfin fyrir konur, menntun prestanna og guðræknin við hjörtu Jesú og Maríu. Allt snerist þetta um hið sama: að hjarta Krists fengi að slá í kirkju hans.
Bæn
Vér skulum biðja.
Almáttugi og miskunnsami Guð,
þú fylltir heilagan Jóhannes Eudes
eldheitum kærleika til hjarta Sonar þíns
og móður hans Maríu.
Gef oss náð til að opna hjörtu vor fyrir Kristi,
svo að hann megi halda áfram lífi sínu í oss.
Ger hendur vorar að höndum hans
í þjónustu við þá sem þarfnast hjálpar,
augu vor að augum hans
til að sjá hina gleymdu og særðu
og hjörtu vor að hjörtum
sem kunna að elska, fyrirgefa og sýna miskunn.
Veit prestum kirkju þinnar
heilagleika, visku og hirðisást,
og gef öllum skírðum mönnum
að verða lifandi vitnisburður
um kærleika hjarta Krists.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
---
Heimildir
Eudists of the United States: St. John Eudes. Æviágrip og yfirlit um andlega arfleifð Jóhannesar Eudes. https://www.eudistsusa.org
Benedikt XVI: Saint John Eudes and the formation of the diocesan clergy, almenn áheyrn, 19. ágúst 2009. Páfinn fjallar þar sérstaklega um Jóhannes Eudes, prestamenntun hans og guðrækni við hjörtu Jesú og Maríu.
Píus XII: Haurietis aquas, alfræðibréf um guðrækni við hið heilaga Hjarta Jesú, 15. maí 1956. Þar er meðal annars rakin þróun guðrækninnar og þáttur heilags Jóhannesar Eudes og heilagrar Margrétar Maríu Alacoque.
Páll VI: Investigabiles divitias Christi, 6. febrúar 1965. Um guðræknina við hið heilaga Hjarta Jesú og þátt heilags Jóhannesar Eudes og heilagrar Margrétar Maríu Alacoque.
Frans páfi: Dilexit nos – On the Human and Divine Love of the Heart of Jesus Christ, 24. október 2024, einkum nr. 113. Þar er Jóhannes Eudes nefndur sérstaklega sem frumkvöðull að helgihaldi til heiðurs Hjarta Jesú.
Heilagur Jóhannes Eudes: Le Cœur admirable de la Très Sacrée Mère de Dieu, III, 2. Þaðan er tilvitnunin: „Gefið yður Jesú til þess að ganga inn í víðáttu hins mikla hjarta hans...“ Benedikt XVI vitnar í þennan stað í áheyrninni 19. ágúst 2009.
Hallgrímur Pétursson – vefur um skáldið og Passíusálmana: https://hallgrimurpetursson.is/skaldid/passiusalmarnir/