 |
| Heilagir Pontíanus og Hippolýtus |
Í dag, 13. ágúst, minnist Kirkjan tveggja manna sem áttu sér óvenjulega sameiginlega sögu: heilags Pontíanusar páfa og heilags Hippolýtusar prests, píslarvotta.
Þeir höfðu ekki alltaf staðið saman. Þvert á móti hafði Hippolýtus verið einn harðasti andstæðingur biskupa Rómar og staðið fyrir sundrungu innan Kirkjunnar. Hann var lærður guðfræðingur, eindreginn varnarmaður þess sem hann taldi vera rétta trú og aga Kirkjunnar, en varð jafnframt svo ósveigjanlegur í afstöðu sinni að hann lenti utan einingar hennar. Pontíanus var hins vegar lögmætur biskup Rómar og páfi.
Svo gerðist hið óvænta. Ofsóknir sameinuðu mennina sem deilurnar höfðu aðskilið. Árið 235 voru þeir báðir sendir í útlegð til Sardiníu þar sem þeir þoldu harðræði og dóu vegna þjáninganna sem fylgdu útlegðinni. Forn hefð Kirkjunnar varðveitir minningu þeirra beggja sem píslarvotta. Þannig varð síðasti kafli ævi þeirra ekki saga sundrungar heldur sátta, trúfesti og sameiginlegrar fórnar.
Pontíanus páfi
Pontíanus varð biskup Rómar árið 230. Það voru viðkvæmir tímar fyrir kirkjuna. Hún hafði þegar gengið í gegnum ofsóknir, en innan hennar sjálfrar geisuðu einnig harðar deilur um trúarkenningar og kirkjuaga. Eitt erfiðasta málið snerist um þá kristnu menn sem höfðu afneitað trúnni eða tekið þátt í heiðnum trúarathöfnum undir þrýstingi ofsókna. Hvernig átti að taka á móti þeim aftur?
Sumir vildu beita mikilli hörku. Aðrir lögðu áherslu á að iðrun og yfirbót gætu opnað leið aftur inn í samfélag Kirkjunnar. Þessi spurning var ekki aðeins fræðilegt álitaefni. Hún snerti fjölskyldur, söfnuði og fólk sem hafði brugðist á hræðilegum stundum en þráði síðan fyrirgefningu og endurkomu. Pontíanus tók einnig þátt í guðfræðilegum deilum samtímans og á hans tíma staðfesti kirkjuþing í Róm fordæmingu á ákveðnum kenningum hins mikla alexandríska guðfræðings Origenesar.
Árið 235 komst Maxímínus Þrax til valda sem keisari. Hann beindi ofsóknum meðal annars gegn leiðtogum kristinna manna. Pontíanus og Hippolýtus voru handteknir og sendir í útlegð til Sardiníu, sem var alræmdur staður refsingar og nauðungarvinnu. Pontíanus tók þá merkilega ákvörðun. Hann lét af embætti biskups Rómar svo Kirkjan gæti kosið sér nýjan hirði meðan hann sjálfur væri í útlegð. Þannig setti hann þarfir Kirkjunnar framar eigin stöðu. Hann lést skömmu síðar af völdum þeirrar illu meðferðar sem hann sætti.
Síðar lét Fabianus páfi flytja líkamsleifar hans aftur til Rómar og Pontíanus var lagður til hinstu hvílu í páfagrafhvelfingunni í katakombum heilags Kallistusar. Árið 1909 fannst þar grafskrift hans. Á henni stendur á grísku: PONTIANOS EPISK. MARTUR (Pontíanus, biskup, píslarvottur.)
Hippolýtus – lærður maður og harður deilumaður
Hippolýtus er flóknari persóna. Hann var einn merkasti guðfræðingur frumkirkjunnar í Róm og afkastamikill höfundur. Hann skrifaði um Ritninguna, Krist, trúarkenningar Kirkjunnar og villukenningar samtímans. Mörg rit hans eru glötuð og fræðimenn hafa lengi deilt um hvaða rit sem varðveist hafa undir nafni hans séu í raun eftir hann.
En Hippolýtus var ekki aðeins fræðimaður. Hann var maður sterkrar sannfæringar – svo sterkrar að hún gat orðið ósveigjanleg. Hann gagnrýndi Kallistus páfa harðlega, meðal annars vegna þess að honum þótti páfinn of mildur gagnvart syndurum sem iðruðust og vildu snúa aftur til fulls samfélags við Kirkjuna. Hippolýtus taldi að með þessu væri slakað um of á kröfum kristins lífernis.
Deilan varð svo djúp að Hippolýtus stóð um tíma fyrir aðskildu kirkjusamfélagi í Róm og hefur því oft verið nefndur fyrsti mótpáfinn í sögu Kirkjunnar. Það er einmitt þess vegna sem endir sögu hans er svo áhrifamikill.
Óvinir verða samferðamenn
Árið 235 gerði rómverska ríkið ekki greinarmun á hinum stríðandi fylkingum kristinna manna. Pontíanus og Hippolýtus voru báðir handteknir og sendir í sömu útlegð til Sardiníu. Þar stóðu þeir ekki lengur hvor sínum megin í kirkjulegri deilu. Þeir voru tveir gamlir kristnir menn, sviptir stöðu sinni og frelsi, sem stóðu frammi fyrir þjáningu og dauða vegna trúarinnar á sama Krist.
Heimildir benda til þess að Hippolýtus hafi sæst við Kirkjuna áður en hann dó. Sú staðreynd að Kirkjan tók síðar á móti líkamsleifum beggja, jarðsetti þá með virðingu og heiðraði þá báða sem píslarvotta er sterkur vitnisburður um að sundrungin hafði fengið annan endi en ætla hefði mátt. Hippolýtus hafði varið stórum hluta ævi sinnar í að berjast fyrir því sem hann taldi sannleikann. En að lokum virðist hann einnig hafa lært að sannleikur kristinnar trúar verður ekki aðskilinn frá einingu og sátt. Þess vegna minnist Kirkjan ekki Pontíanusar og Hippolýtusar sitt í hvoru lagi þennan dag. Hún minnist þeirra saman.
Rödd frumkirkjunnar í helgihaldi okkar
Við nafn Hippolýtusar tengist einnig eitt merkilegasta rit sem varðveist hefur um helgihald frumkirkjunnar, Traditio Apostolica – Apostólska erfikenningin. Ritið var lengi talið verk Hippolýtusar sjálfs, þótt fræðimenn nútímans telji uppruna þess og höfundarsögu mun flóknari. Þar varðveitast engu að síður afar fornar lýsingar á skírn, vígslu biskupa og altarissakramentinu. Textinn opnar okkur því glugga inn í bænalíf kristinna manna á fyrstu öldum Kirkjunnar.
Sérstaklega merkileg er forn evkaristíubæn sem varðveitt er í þessari hefð. Hún varð síðar ein þeirra fornu heimilda sem stuðst var við þegar önnur evkaristíubæn Rómverska messusöngsins var mótuð eftir síðara Vatíkanþingið. Þegar presturinn biður við altarið: „Vér þökkum þér að þú virtir oss verðuga að standa frammi fyrir þér og þjóna þér“ heyrum við því ekki aðeins bæn Kirkjunnar í dag. Þar ómar einnig bænalíf kristinna kynslóða sem lifðu öldum áður en kirkjur gátu risið opinberlega í borgum Evrópu. Trúin sem Pontíanus og Hippolýtus gáfu líf sitt fyrir er sama trúin sem Kirkjan játar og biður enn í dag.
Hvað kenna Pontíanus og Hippolýtus okkur?
Saga þessara tveggja píslarvotta talar með sérstökum hætti inn í samtíma okkar. Á okkar tímum getur ágreiningur auðveldlega orðið stór hluti sjálfsmyndar. Menn eru ekki lengur aðeins ósammála öðrum heldur skilgreina sig út frá því hverjum þeir eru á móti. Þetta gerist í stjórnmálum, á samfélagsmiðlum, í fjölskyldum og einnig innan Kirkjunnar. Heilagur Hippolýtus minnir okkur á að jafnvel einlæg barátta fyrir sannleikanum getur orðið hættuleg ef auðmýktin hverfur. Maður getur haft rétt fyrir sér um margt en samt farið ranga leið ef hann hættir að sjá bróður sinn í þeim sem hann deilir við.
Pontíanus sýnir okkur að kirkjulegt vald snýst ekki um að halda fast í stöðu heldur um þjónustu. Þegar hann vissi að útlegð hans gæti lamað stjórn Kirkjunnar lét hann af embætti svo annar gæti tekið við. Embættið var honum ekki eign heldur þjónusta sem honum hafði tímabundið verið falin. En sterkasti lærdómurinn birtist ef til vill í því að Kirkjan minnist þeirra saman.
Pontíanus og Hippolýtus þurftu ekki að láta síðasta orð ævi sinnar vera deiluna sem hafði skilið þá að. Sáttin gat orðið síðasta orðið. Í því felst djúp kristin von. Enginn ágreiningur þarf að verða eilífur. Engin sundrung þarf að eiga lokaorðið. Maðurinn sem við höfum barist gegn getur aftur orðið bróðir okkar. Og stundum kemur í ljós, þegar allt annað er tekið frá okkur, að það sem sameinar okkur í Kristi er miklu stærra en það sem áður skildi okkur að.
Bæn
Almáttugi og eilífi Guð,
þú gafst heilögum Pontíanusi og Hippolýtusi
styrk til að bera þér vitni
í þjáningu og útlegð.
Þú leiddir þá, sem áður höfðu staðið hvor gegn öðrum,
til sáttar og sameiginlegs vitnisburðar um Krist.
Gef oss auðmýkt til að leita sannleikans
án þess að glata kærleikanum,
hugrekki til að viðurkenna þegar vér höfum farið villur vegar
og náð til að leita sátta
þegar sundrung hefur orðið meðal vor.
Kenn oss að líta á embætti og ábyrgð
sem þjónustu en ekki eign
og að setja einingu Kirkju þinnar
ofar eigin metnaði og stolti.
Gef að vér megum, að fordæmi þessara heilögu píslarvotta,
vera trúföst Kristi í mótlæti
og varðveita vonina um að fyrirgefning og sátt
geti orðið síðasta orðið þar sem áður ríkti ágreiningur.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
--
Heimildir:
Efni frá fr. Michael Black er á [Catholic Saints & Feasts](https://catholic-saints-and-feasts.com/august-13-saints-pontian-pope-hippolytus-priest-martyrs/).
[1]: https://www.newadvent.org/cathen/07360c.htm "CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: St. Hippolytus of Rome"
[2]: https://www.cambridge.org/core/books/knowledge-faith-and-early-christian-initiation/hiddenness-and-revelation/07D9DF92A3C3AA3CC32CE92F024002DE "Hiddenness and Revelation (Chapter 4) - Knowledge, Faith, and Early Christian Initiation"