Laugardagurinn 5. september 2026 verður lengi í minnum hafður í sögu kaþólsku kirkjunnar á Suðurlandi. Þann dag vígði Davíð Bartimej Tencer biskup hina nýju Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi að viðstöddu miklu fjölmenni.
Kirkjan stendur við Móaveg, skammt frá bökkum Ölfusár. Samkvæmt upplýsingum Reykjavíkurbiskupsdæmis komu um 600 manns saman til vígslunnar. Sama dag fór jafnframt fram æskulýðsdagur biskupsdæmisins á Selfossi í blíðskaparveðri.
Athöfnin hófst fyrir utan kirkjuna þar sem Davíð biskup og Bragi Bjarnason, bæjarstjóri Árborgar, klipptu á borða við inngang kirkjunnar. Að því loknu hófst sjálf vígsluathöfnin og hátíðarmessan.
Fleiri komu en kirkjan rúmaði
Mætingin fór fram úr björtustu vonum, meira að segja svo að naumt varð um plássið. Færri komust inn í kirkjuna en vildu. Setið var í öllum sætum og fólk stóð horna á milli og fyllti salinn milli veggja, ganginn og út um dyr kirkjunnar. Einnig stóð fólk úti við gluggana og horfði inn og sumir fylgdust þannig með nær allri athöfninni.
Þessi mikli fjöldi setti sterkan svip á alla vígsluna. Fyrir þann sem tók þátt í helgihaldinu var áhrifamikið að syngja litaníuna og heyra svör þessa mikla safnaðar óma til baka. Sú stund gleymist ekki.
Það er athyglisvert að bera þetta saman við stöðuna aðeins ári fyrr. Sunnudaginn 14. september 2025, á hátíð upphafningar hins heilaga Kross, var messað í kapellunni í Smáratúni 12 á Selfossi. Hún rúmaði liðlega 30 manns og var þéttsetin. Þann dag flutti séra Denis O'Leary söfnuðinum þær gleðifréttir frá Davíð biskupi að frá þeim degi hefði verið stofnuð sérstök Sókn hins heilaga Kross á Selfossi.
Tæpu ári síðar komu um 600 manns til vígslu nýju kirkjunnar – og jafnvel hún rúmaði ekki alla sem vildu vera viðstaddir.
Hátíðleg vígsla kirkjunnar
Vígsla kirkjunnar fylgdi sérstökum helgisiðum kirkjuvígslu. Athöfnin hófst fyrir utan húsið þar sem biskup og klerkar gengu til kirkjunnar. Kirkjusmiður afhenti Davíð biskupi kirkjulykilinn og síðan klipptu biskupinn og Bragi Bjarnason, bæjarstjóri Árborgar, á borðann við innganginn.
Að því loknu gekk skrúðganga biskups, presta og altarisþjóna inn í hina nýju kirkju. Þá var sunginn sálmur nr. 61, „Nú ljómar merki, lífsins kross“, íslensk þýðing Stefáns frá Hvítadal á hinum forna latneska krosssálmi Vexilla regis prodeunt. Upphafserindið átti sérstaklega vel við þessa stund:
„Nú ljómar merki, lífsins kross,
er leyndardómur birtist oss:
Að þar sem lífið lífi hvarf
vér lífið tökum sjálft í arf.“
Þegar inn var komið ávarpaði biskup söfnuðinn og minnti á að kirkjan væri reist til þess að þar yrði fórnargerð Drottins borin fram, orð Guðs boðað og samfélag hinna trúuðu byggt upp sem „andlegt musteri“.
Vígt vatn – minning skírnarinnar
Fyrsti hluti sjálfrar vígslunnar var vígsla vatnsins. Biskup blessaði vatnið og gekk síðan fram kirkjugólfið, stökkti því á söfnuðinn og veggi hinnar nýju kirkju og að lokum á altarið. Með því var bæði minnt á skírn hinna trúuðu og húsið helgað þjónustu Guðs.
Meðan biskup gekk um kirkjuna var sunginn sálmur nr. 300, „Við skírnarheitið“, eftir Matthías Jochumsson:
„Við skírnarheitið held ég traust
og heiðra kirkju mína;
það bjargið gnæfir hátt og hraust,
er hlýðni vil ég sýna.“
Að því loknu var Dýrðarsöngurinn sunginn og safnbæn flutt áður en orðþjónustan hófst.
„Með fögnuði göngum vér í hús Drottins“
Ritningarlestrarnir voru sérstaklega valdir með kirkjuvígsluna í huga. Fyrsti lesturinn var úr 8. kafla Nehemíabókar og sagði frá Esra presti sem las lögmálið fyrir söfnuðinum og fólkinu sem hlustaði á orð Guðs af athygli. Víxlsöngurinn var úr 121. og 122. Davíðssálmi og söng söfnuðurinn svarið:
„Með fögnuði göngum vér í hús Drottins.“
Annar lesturinn var úr 12. kafla Hebreabréfsins um Síonfjall, hina himnesku Jerúsalem og „hátíðarsamkomu og söfnuð frumgetinna“. Fyrir guðspjallið var sungið Allelúja með orðum Esekíels: „Bústaður minn skal vera hjá þeim, ég skal vera þeirra Guð og þeir skulu vera mitt fólk.“
Guðspjallið var úr 4. kafla Jóhannesarguðspjalls, samtal Jesú við samversku konuna. Þar segir Jesús að sú stund sé komin þegar sannir tilbiðjendur muni „tilbiðja föðurinn í anda og sannleika“. Að guðspjallinu loknu flutti Davíð biskup ræðu sína.
Allir heilagir ákallaðir
Eftir trúarjátninguna hófst eiginleg kirkjuvígslan. Þar skipaði Litanía allra heilagra stóran sess. Söfnuðurinn ákallaði Maríu Guðsmóður, englana, postulana, píslarvotta og fjölmarga dýrlinga kirkjunnar, þar á meðal heilagan Bonifatius, heilagan Þorlák, heilaga Teresu frá Ávila og aðra heilaga menn og konur.
Í litaníunni var sérstaklega beðið:
„Að kirkju þessa þóknist þér að helga,
vér áköllum þig, heyr þú oss.“
Það var ein áhrifamesta stund athafnarinnar. Að syngja ákallið og heyra svör þessa mikla safnaðar óma til baka um hina nýju kirkju var einstök upplifun.
Helgunarbæn, krisma, reykelsi og ljós
Að litaníunni lokinni flutti biskup helgunarbæn kirkjunnar og altarisins. Þar er kirkjubyggingunni lýst sem tákni þeirrar kirkju sem Kristur helgaði með blóði sínu og sem musteri byggðu úr „lifandi steinum“, með Krist sjálfan að hyrningarsteini.
Í bæninni var meðal annars beðið að hinir vansælu mættu finna þar líkn, undirokaðir sannarlegt frelsi og allir þá tign að vera börn Guðs. Jafnframt var þess beðið að bæn til hjálpræðis heiminum stigi þaðan upp og að lofsöngur manna og engla hljómaði þar saman.
Eftir helgunarbænina smurði Davíð biskup veggi kirkjunnar með krismu, hinni heilögu vígsluolíu. Meðan á smurningunni stóð var sunginn sálmur nr. 309, „Tunga mín af hjarta hljóði“, íslensk gerð hins forna evkaristíska sálms heilags Tómasar frá Akvínó.
Því næst var reykelsi borið fram. Biskup bað:
„Bæn mín sé borin fram sem ilmfórn fyrir auglit þitt. Hús þetta beri sæta angan, ilmur Krists fylli kirkju þína.“
Síðan voru ljós kirkjunnar tendruð með orðunum: „Ljós Krists tendrist í kirkjunni, svo að allar þjóðir öðlist fyllingu sannleikans.“ Meðan altarið var búið undir messufórn var sunginn sálmur nr. 269, „Ég hús sé háreist standa“, þar sem beðið er að hús Drottins verði „hæli og athvarf“.
Fyrsta Evkaristían við hið vígða altari
Þá hófst altarisþjónustan. Brauð og vín voru borin fram og fyrsta Evkaristían haldin við hið nývígða altari. Í forgildinu er kirkjan kölluð bænahús sem mannleg eljusemi hafi reist en sé nú helgað Guði. Jafnframt er hin jarðneska kirkja sett í samhengi við hina himnesku Jerúsalem og samfélag hinna trúuðu sem „lifandi byggingu“ sem kærleikurinn heldur saman.
Söfnuðurinn söng Heilagur, heilagur, heilagur og síðar Faðir vor. Við friðarkveðjuna árnuðu kirkjugestir hver öðrum friðar og síðan var sungið Ó þú Guðs lamb.
Við altarisgönguna endurspeglaðist vel hið alþjóðlega samfélag Kaþólsku kirkjunnar á Íslandi. Sunginn var fyrst pólski sálmurinn Panie, dobry jak chleb – „Drottinn, góður eins og brauðið“ – og síðan enski sálmurinn The Power of Your Love eftir Geoff Bullock.
„Þú norðurslóða drottning dýr“
Í lok messunnar veitti Davíð biskup söfnuðinum hátíðlega blessun kirkjuvígslunnar. Þar var meðal annars beðið að Guð gerði hina trúuðu sjálfa að musterum sínum og aðsetri Heilags Anda.
Að lokum var sunginn sálmur nr. 291, „Þú norðurslóða drottning dýr“, til Maríu meyjar. Lokasálmurinn féll fallega að þessum hátíðardegi á Íslandi:
„Sem vindur æði um firnafjöll
og fram með strönd, María,
er lofgjörð flytur ættslóð öll
af ást til þín, María.“
Að messu lokinni var kirkjugestum boðið til veitinga í safnaðarheimilinu.
Kirkjubyggingin og framkvæmdin
Hin nýja Kirkja hins heilaga Kross stendur við Móaveg á Selfossi, skammt frá bökkum Ölfusár. Aðdragandi byggingarinnar nær nokkur ár aftur í tímann. Sveitarfélagið Árborg kynnti árið 2020 fyrirhugað deiliskipulag fyrir svæðið þar sem gert var ráð fyrir að reist yrði kirkja fyrir kaþólska söfnuðinn á Suðurlandi. Bæjarstjórn samþykkti deiliskipulagið 9. júní 2021 og tók það gildi síðar sama ár.
Hönnuður kirkjunnar er Kristinn Ragnarsson arkitekt. Samkvæmt aðaluppdráttum samanstendur byggingin af kirkjuskipi, safnaðarheimili og íbúðahluta fyrir presta. Húsið er hannað á grundvelli algildrar hönnunar og miðað er við að kirkjuskipið rúmi allt að 180 manns en samkomusalurinn allt að 140.
Framkvæmdir voru í höndum Aðalvíkur. Í desember 2025 greindi biskupsdæmið frá því að fyrsta og öðrum áfanga framkvæmdanna væri lokið. Þá var þak hússins fullgert, milliveggir komnir upp í prestsíbúðinni, einangrun langt komin, bílastæði malbikuð og göngustígur að kirkjunni tilbúinn. Eftir stóð meðal annars rafmagnsvinna og innrétting kirkjunnar.
Verkefnið naut verulegs stuðnings erlendis frá, ekki síst frá þýsku hjálparsamtökunum Bonifatiuswerk, sem biskupsdæmið hefur nefnt stærsta og dyggasta stuðningsaðila verkefnisins. Samkvæmt þýskum kirkjulegum heimildum studdu Bonifatiuswerk og Diaspora-Kommissariat þýsku biskupanna bygginguna með samtals meira en 1,1 milljón evra. Heildarkostnaður við framkvæmdina er þar sagður hafa verið rúmlega fjórar milljónir evra.
Byggingin er því ekki aðeins nýtt guðshús heldur heildstætt safnaðarmiðstöðvarverkefni: kirkja, safnaðarheimili og prestsbústaður undir sama þaki. Það endurspeglar þá þörf sem hafði orðið æ brýnni eftir því sem kaþólskum fjölgaði á Selfossi og á Suðurlandi.
„Við erum í raun rétt að byrja að prjóna“
Boðskapur Davíðs biskups við vígsluna snerist ekki fyrst og fremst um að byggingu nýs húss væri lokið. Þvert á móti lagði hann áherslu á að hið eiginlega starf væri rétt að byrja.
Í hirðisbréfi sínu í kjölfar vígslunnar segir biskup að í hamingjuóskum og ávörpum hafi oft verið talað um að verkinu væri farsællega lokið. Því segist hann „hjartanlega ósammála“. Markmiðið hafi aldrei einfaldlega verið að reisa nýja kirkjubyggingu.
Hann grípur síðan til séríslenskrar samlíkingar. Einhver hafi líkt verkefninu við það að prjóna lopapeysu og biskup segir:
„Ef ég má nota þá samlíkingu, þá vil ég segja að við erum í raun rétt að byrja að prjóna!“
Kjarni boðskapar hans birtist síðan í orðunum:
„Markmið okkar var ekki að byggja nýja kirkju. Markmið okkar var, er og mun alltaf vera að byggja upp lifandi kirkju.“
Hún eigi að líkjast kirkjunni sem fæddist við fyrstu Evkaristíuna í Loftstofunni og birtist heiminum á hvítasunnu. Hún sé sama kirkja og fyrir tvö þúsund árum en samt ný og nútímaleg. Hún eigi ekki að vera safn heldur lifandi samfélag þar sem fólk kemur þreytt af vinnu og sorg og fer þaðan glatt og reiðubúið að takast á við hversdaginn.
Þessi orð fengu sérstaka merkingu einmitt þennan dag. Þegar um 600 manns fylltu kirkjuna, gangana og dyrnar og aðrir stóðu úti við gluggana mátti með nokkrum rétti segja að hin nýja bygging hefði þegar fyllst af þeirri lifandi kirkju sem biskupinn talaði um.
Sókn hins heilaga Kross
Nafnið á nýju kirkjunni var ekki valið af tilviljun. Þegar hin nýja sókn var stofnuð á Krossmessu 14. september 2025 skýrði séra Denis O'Leary frá því að nafnið tengdist sögu kristni á Suðurlandi.
Skammt frá Selfossi, í Kaldaðarnesi, hafði á kaþólskum tíma verið kross sem naut mikillar helgi. Pílagrímar leituðu þangað, auk heimamanna, og varð krossinn einn þekktasti helgidómur Suðurlands.
Sagan er þó miklu eldri og ítarlegri en þessi stutta lýsing gefur til kynna.
Krossinn helgi í Kaldaðarnesi – miðaldahelgidómur Suðurlands
Kaldaðarnes var gamall kirkjustaður við Ölfusá. Frægð staðarins á síðmiðöldum tengdist ekki síst Krossinum helga, róðukrossi með Kristslíkneski, sem mikill átrúnaður var á.
Heimildir sýna að hér er ekki aðeins um síðari tíma þjóðsögu að ræða. Krossinn kemur fyrir í skjölum frá síðmiðöldum og honum voru gefnar eignir. Í testamentisbréfi Einars Ormssonar frá árinu 1470 segir meðal annars:
„Gief eg krossenum j Kalldadarnese kugillde.“
Einar gaf sem sagt krossinum í Kaldaðarnesi kúgildi. Þetta sýnir að krossinn var þá þegar orðinn viðurkenndur helgistaður sem fólk færði gjafir og áheit.
Fornleifarannsóknir og samantektir á heimildum um Kaldaðarnes staðfesta jafnframt að frægð kirkjustaðarins hafi einkum verið bundin krossinum helga, sem reistur var þar í kaþólskri tíð og mikill átrúnaður fylgdi.
Krossinn á Fjóshól og Krossbakki
Örnefnaskrá Kaldaðarness varðveitir sérstaklega merkilegar upplýsingar um staðsetningu krossins.
Þar kemur fram að þótt Kaldaðarnes hafi verið kunnur staður af mörgu hafi hann lengi verið þekktastur fyrir KROSSINN HELGA. Gamlar sagnir úr Kaldaðarneshverfi herma að krossinn hafi staðið á Fjóshól.
Við Fjóshól er síðan annað afar athyglisvert örnefni: Krossbakki. Í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags árið 1927 skrifaði Vígfús Guðmundsson um Ölfusá og benti á að árbakkinn milli Miðhúsa og Fjóshóls héti Krossbakki, þótt flestir væru þá þegar farnir að gleyma nafninu.
Örnefnaskráin bendir á þann möguleika að Krossbakki fyrir framan hólinn hafi verið bænastaður krossfaranna, þar sem pílagrímar hafi safnast saman. Kross með Kristslíkneski uppi á hólnum hefði þá minnt fólkið á Golgata og krossfestingu Krists.
Örnefnin varðveita þannig enn í landslaginu minningu um helgihald sem annars hvarf fyrir mörgum öldum.
„Múgur og margmenni úr öllum suðursveitum“
Páll Eggert Ólason lýsir átrúnaði á Kaldaðarneskrossinn í Mönnum og menntum og er sú frásögn tekin upp í örnefnaskrá Kaldaðarness.
Þar segir að einn þeirra helgidóma sem menn hefðu mesta helgi á og mætti með réttu segja að pílagrímsferðir hefðu verið farnar til væri krossinn í Kaldaðarnesi.
Á báðum krossmessum, vor og haust, sótti þangað fjöldi fólks úr suðursveitum. Menn lögðu á sig miklar þrautir og erfiðleika til að komast að krossinum. Stórfé var gefið honum og heitgöngur farnar.
Heimildir greina jafnvel frá manntjóni í tengslum við ferðirnar. Sagt er að eitt sinn hafi fjörutíu manns drukknað í Ölfusá á dögum Stefáns biskups þegar þeir ætluðu að vitja krossins og bát þeirra hvolfdi.
Þessi lýsing fær sérstakan hljóm í ljósi vígslunnar á Selfossi árið 2026. Á miðöldum sótti „múgur og margmenni úr öllum suðursveitum“ að Krossinum helga í Kaldaðarnesi. Öldum síðar komu um 600 manns saman skammt þaðan til vígslu nýrrar kirkju sem ber nafn hins heilaga Kross. Hér er ekki um óslitna sögulega hefð að ræða, en hliðstæðan er engu að síður eftirtektarverð.
Þeir sem komust ekki alla leið
Átrúnaðurinn virðist hafa verið svo sterkur að jafnvel þeir sem sökum veikinda, aldurs eða annarra hindrana komust ekki alla leið til Kaldaðarness töldu sig geta notið huggunar með því að sjá þangað.
Páll Eggert segir frá þeirri trú að þeir sem ættu heima vestan Hellisheiðar en kæmust ekki lengra en upp á heiðarbrúnina við Kamba gætu fengið huggun og bót meina sinna ef þeir sæju þaðan til Kaldaðarness.
Þessi hefð hefur skilið eftir sig spor í örnefnum. Á Selvogsheiði eru Kvennagönguhólar. Í þjóðsagnahefð Jóns Árnasonar eru þeir tengdir konum sem ekki treystust til að fara „krossför alla leið til Kaldaðarness“. Frá hólnum var unnt að sjá í átt að Kaldaðarnesi.
Þannig varð landslagið sjálft hluti af trúariðkun fólks. Sá sem ekki gat komist alla leið að helgidóminum gat horft í átt að honum og bundið von sína og bæn við staðinn.
Gissur Einarsson lætur taka krossinn niður
Með siðaskiptunum breyttist afstaða kirkjuvaldsins til þessarar helgi.
Gissur Einarsson, fyrsti lútherski biskupinn í Skálholti, leit á áheit, fórnir og heitgöngur til krossins sem leifar kaþólskrar trúar sem þyrfti að uppræta.
Örnefnaskráin varðveitir þá frásögn að Gissur hafi riðið að Kaldaðarnesi, tekið krossinn niður og látið geyma hann afsíðis, jafnframt því sem hann bannaði fólki harðlega að halda áfram áheitum og átrúnaði á honum.
En bannið dugði ekki.
Þegar Gissur veiktist skömmu síðar af þeim sjúkdómi sem dró hann til dauða túlkuðu sumir kaþólskir menn það sem refsingu Guðs fyrir að hann hefði tekið krossinn niður. Fólk hélt því áfram áheitum sínum og átrúnaði.
Krossinn geymdur í kór Kaldaðarneskirkju
Hér kemur fram mikilvægt atriði sem stundum tapast í styttri endursögnum sögunnar. Gissur lét ekki eyðileggja krossinn.
Eftir að hann hafði verið tekinn niður var hann varðveittur og samkvæmt örnefnaskránni:
„Var krossinn varðveittur í kórnum í Kaldaðarneskirkju fram á daga Gísla biskups Jónssonar.“
Krossinn var því áfram í Kaldaðarnesi um tíma eftir að opinber dýrkun hans hafði verið bönnuð. Þetta gerir atburðarásina skýrari: fyrst lét Gissur Einarsson taka krossinn niður og reyndi að stöðva átrúnaðinn; síðar var gripið til róttækari aðgerða.
Krossinn fluttur til Skálholts, klofinn og brenndur
Á dögum Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups voru örlög krossins ráðin.
Gísli lét flytja hann frá Kaldaðarnesi til Skálholts, þar sem hann var klofinn í sundur og brenndur til ösku. Heimildahefðin segir að þetta hafi þó ekki með öllu bundið enda á helgi hans í hugum fólks. Sumir kaþólskir menn reyndu að komast yfir spæni eða ösku úr krossinum, bundu slíkt í klúta og báru á sér eða geymdu sem helgidóm.
Þessi saga sýnir hve djúpt helgi krossins hafði fest rætur meðal fólks. Það dugði ekki að taka hann niður, banna ferðirnar eða jafnvel eyðileggja sjálfan gripinn til þess að minningin hyrfi.
Hún lifði áfram í frásögnum, örnefnum og þjóðsögum.
Minningin lifði öldum saman
Árið 1972 rifjaði Sólveig Jónsdóttir söguna upp í greininni Með kaþólskum leikmönnum til helgistaða úr pápísku í dagblaðinu Tímanum.
Þar segir hún meðal annars frá þeirri hefð að krossinn hafi komið erlendis frá til Eyrarbakka og síðan verið settur upp í Kaldaðarnesi. Hún rifjar einnig upp þjóðsöguna um að menn hafi einu sinni reynt að flytja hann burt, en hesturinn sem bar krossinn hafi sloppið og komið aftur að kirkjudyrunum. Þegar krossinn var borinn aftur inn hafi hann verið „léttur eins og blóm“.
Sólveig segir frá heitgöngum og þeirri trú að stundum nægði fólki að sjá heim að Kaldaðarnesi frá Kambabrún eða Kvennagönguhólum til þess að fá huggun eða heilsubót.
Þennan hluta sögunnar ber þó að greina frá hinum skjalfestu miðaldaheimildum: hér er um síðari þjóðsagna- og munnmælahefð að ræða, sem sýnir fyrst og fremst hvernig minningin um Krossinn helga lifði meðal fólks löngu eftir að gripurinn sjálfur var horfinn.
Sagan varð einnig að bókmenntaefni. Jón Trausti gaf árið 1916 út sögulegu skáldsöguna Krossinn helgi í Kaldaðarnesi, sem gerist á tímum siðaskiptanna og byggir á sögunni um hinn fræga helgidóm.
Ave Crux, Spes unica – krossinn snýr aftur í kirkjulist Suðurlands
Þessi forna saga fær nú nýjan búning í altaristöflu hinnar nýju Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi.
Altaristaflan er eftir Unni Guðnýju Maríu Gunnarsdóttur og ber heitið Ave Crux, Spes unica – „Heill sé þér, heilagi kross, eina von okkar.“
Í gjafabréfi listakonunnar segir:
„Með verkinu vil ég tjá nærveru Guðs í lífi okkar.“
Krossinn helgi í Kaldaðarnesi er hjarta verksins og stendur sem tákn vonar, kærleika og ljóss. Hann rís í íslenskri náttúru undir Ingólfsfjalli þar sem dögunin brýst fram og minnir okkur á fyrirheitið um að ljósið sigri myrkrið.
Daginn eftir vígsluna skýrði Unnur Guðný sjálf myndefnið nánar. Það byggir á sögu hins heilaga Kross í Kaldaðarnesi. Í altaristöflunni mætast þessi saga og íslensk náttúra: Ingólfsfjall, Kvennagönguhóll og hinn heilagi Kross.
Þar tengjast því með afar meðvituðum hætti landslag samtímans og gömul helgisaga héraðsins.
Verkið er jafnframt persónuleg minningargjöf. Unnur Guðný gaf Kaþólsku kirkjunni á Íslandi altaristöfluna til minningar um systur sína, Eyrúnu Gunnarsdóttur.
Hún lýsti því eftir vígsluna hversu dýrmætt henni þætti að sjá verk sitt á stað þar sem fólk kæmi til að biðja, gleðjast, leita huggunar og finna von. Hún þakkaði jafnframt Ólafi Gunnari Sverrissyni fyrir listasmíðina á tréverki myndarinnar.
Þetta er athyglisverð endurkoma táknsins. Krossinn sem eitt sinn stóð í Kaldaðarnesi, var tekinn niður við siðaskiptin og síðar eyðilagður, birtist nú aftur – ekki sem eftirlíking hins glataða grips, heldur sem minning og trúartákn í nýrri kaþólskri kirkju á Suðurlandi.
„Heill þér, kross, okkar eina von“
Davíð biskup tengdi altaristöfluna beint við boðskap nýju kirkjunnar í hirðisbréfi sínu.
Hann bendir á að heiti verksins sé sótt til hins forna kristna sálms Ave Crux, Spes unica – „Heill þér, kross, okkar eina von.“
Krossinn eigi að vera kristnum mönnum merki hjálpræðis, eins og hann hafi verið fylgjendum Jesú á erfiðustu stundum þeirra. Biskupinn tengir táknið við Móse og fólkið í eyðimörkinni, heilaga Helenu og loks Konstantínus keisara og hin frægu orð In hoc signo vinces – „Undir þessu merki munt þú sigra.“
Þannig tengjast í hinni nýju kirkju margar sögur um eitt og sama táknið: kross Krists, Krossinn helgi í Kaldaðarnesi, altaristafla Unnar Guðnýjar og loks nafn hinnar nýju sóknar og kirkju.
Andlegur meðbyr
Vígsla kirkjunnar var afrakstur mikils undirbúnings og framlags fjölmargra einstaklinga og velgjörðarmanna. Davíð biskup þakkaði sérstaklega í hirðisbréfi sínu hinum trúuðu, gestum og velgjörðarmönnum, án þeirra hefði þetta mikla verk ekki orðið að veruleika.
Það var líka sterk upplifun að finna þann andlega meðbyr sem virtist fylgja undirbúningnum og sjálfri athöfninni. Mér vitanlega urðu engir árekstrar eða sárindi við undirbúninginn eða vígsluna. Hornin slípuðust fremur snyrtilega, eins og hjá steinum í fjörunni þegar þeir nuddast saman.
Og eitt var skemmtilegt og næstum undravert: þrátt fyrir allan þennan mannfjölda kláruðust veitingarnar ekki.
Þakkir eiga allir sem lögðu þar hönd á plóg. Hér var hönd Guðs að verki!
Þakkir eiga einnig allir þeir sem báðu fyrir kirkjunni, undirbúningnum og vígslunni og alveg sérstaklega okkar góðu Karmelsystur, sem báru verkefnið í bæn.
Ekki endir heldur upphaf
Vígsla Kirkju hins heilaga Kross 5. september 2026 markar tímamót í sögu kaþólsku kirkjunnar á Suðurlandi. En samkvæmt boðskap Davíðs biskups á ekki að líta á daginn sem endapunkt.
Kirkjubyggingin er reist. Nú hefst hitt verkefnið – að byggja lifandi kirkju.
Og á bak við hina nýju kirkju stendur óvenju löng saga. Á miðöldum leitaði fólk úr suðursveitum til Kaldaðarness með bænir sínar, áheit, sorgir og vonir. Sumir lögðu langar leiðir að baki. Aðrir komust aðeins upp á heiðarbrún eða Kvennagönguhóla og horfðu þaðan í átt að krossinum.
Krossinn sjálfur hvarf í eldi siðaskiptanna, en minning hans hvarf ekki.
Hún lifði í Krossbakka og Fjóshól, í Kvennagönguhólum, þjóðsögum og gömlum heimildum. Nú birtist hún aftur í altaristöflu nýrrar kirkju við Ölfusá og í nafni Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi.
Ave Crux, Spes unica.
Heill sé þér, heilagi kross, eina von okkar.
Heimildir
Kaþólska kirkjan á Íslandi – Reykjavíkurbiskupsdæmi. „Vígsla Kirkju hins heilaga Kross og æskulýðsdagurinn á Selfossi“, september 2026. Frétt um vígsluna, fjölda gesta og æskulýðsdaginn; þar er jafnframt birt hirðisbréf Davíðs B. Tencer biskups á íslensku og pólsku.
Davíð Bartimej Tencer biskup. 40. prédikun – hirðisbréf Davíðs biskups, 23. sunnudag almennur í ári A, september 2026. Hirðisbréf í kjölfar vígslu Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi, íslensk og pólsk útgáfa.
Kaþólska kirkjan á Íslandi. „Vígsla Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi“, ágúst 2026. Tilkynning um vígsluna 5. september 2026 og æskulýðsdaginn sama dag.
Kirkjunet. „Sókn Hins heilaga kross á Selfossi stofnuð á Krossmessu“, 15. september 2025. Frásögn af stofnun sóknarinnar 14. september 2025, messunni í Smáratúni og skýringu séra Denis O'Leary á tengslum nafns sóknarinnar við Krossinn helga í Kaldaðarnesi.
Kristinn Ragnarsson arkitekt ehf. Aðaluppdrættir – Móavegur, Selfossi, 2022. Uppdrættir og byggingarlýsing kirkjubyggingarinnar, með upplýsingum um hönnuð, rýmisskipan, aðgengi og hámarksfjölda í kirkjuskipi og samkomusal.
Sveitarfélagið Árborg. „Móavegur – deiliskipulag“. Gögn um undirbúning og skipulag lóðarinnar fyrir kirkju kaþólska safnaðarins á Suðurlandi.
Kaþólska kirkjan á Íslandi. „Kirkja hins heilaga Kross“, 16. desember 2025. Framvindufrétt um byggingarframkvæmdir og verklok fyrsta og annars áfanga; þar kemur fram að verktakar Aðalvíkur unnu að framkvæmdinni og Bonifatiuswerk var helsti stuðningsaðili verkefnisins.
Bonifatiuswerk. „Kirche im isländischen Selfoss wird im September eingeweiht“, 12. ágúst 2026. Frétt um byggingu kirkjunnar, aðdraganda vígslunnar og stuðning Bonifatiuswerk.
Erzbistum Paderborn. „Gotteshaus in Selfoss eingeweiht: Meilenstein für die katholische Kirche Islands“, 7. september 2026. Þar kemur meðal annars fram að heildarkostnaður hafi verið rúmlega fjórar milljónir evra og að Bonifatiuswerk og Diaspora-Kommissariat hafi styrkt framkvæmdina með meira en 1,1 milljón evra.
Unnur Guðný María Gunnarsdóttir. Ave Crux, Spes unica – Heill sé þér, heilagi kross, eina von okkar. Gjafabréf með altaristöflu Kirkju hins heilaga Kross, 2026. Þar lýsir listakonan merkingu verksins og segir það gefið Kaþólsku kirkjunni á Íslandi til minningar um systur sína, Eyrúnu Gunnarsdóttur.
Unnur Guðný María Gunnarsdóttir. Færsla á Facebook, 6. september 2026. Frásögn listakonunnar af altaristöflunni, sögu Krossins helga í Kaldaðarnesi og myndefni verksins: Ingólfsfjalli, Kvennagönguhól og hinum heilaga Krossi. Þar er einnig getið listasmíði Ólafs Gunnars Sverrissonar.
Sigurður Andersen. Kaldaðarnes, viðbót, örnefnaskrá hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Ítarleg samantekt um Krossbakka, Fjóshól, Krossinn helga, pílagrímsferðirnar, Gissur Einarsson og varðveislu krossins í kór Kaldaðarneskirkju þar til Gísli Jónsson lét flytja hann til Skálholts og eyðileggja.
Fornleifastofnun Íslands. Kaldaðarnes í Flóa – fornleifaskráning/deiliskráning. Samantekt um sögu kirkjustaðarins og Krossins helga, meðal annars pílagrímsferðir, áheit og örlög krossins við siðaskiptin.
Páll Eggert Ólason. Menn og menntir siðskiptaaldarinnar á Íslandi, II, bls. 409–410. Frásögn um pílagrímsferðir að Kaldaðarneskrossinum, áheit, heitgöngur og aðgerðir Gissurar og Gísla biskupa. Tilvitnanir úr verkinu eru teknar upp í örnefnaskrá Sigurðar Andersen.
Vígfús Guðmundsson. „Ölfusá“, Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1927, bls. 40. Heimild um örnefnið Krossbakka milli Miðhúsa og Fjóshóls og tengsl þess við Krossinn helga. Vísað er í greinina í örnefnaskrá Kaldaðarness.
Jón Halldórsson. Biskupasögur, I, bls. 61–62. Eldri heimild um Kaldaðarneskrossinn og átrúnað fólks á honum; vísað til hennar í örnefnaskrá Kaldaðarness.
Jón Árnason. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Frásagnir tengdar Kvennagönguhólum og ferðum að Krossinum helga í Kaldaðarnesi. Sjá einnig „Kvenna-örnefni“ hjá Stofnun Árna Magnússonar, þar sem fjallað er um hefðina um konur sem ekki treystust til að fara krossför alla leið til Kaldaðarness.
Sólveig Jónsdóttir. „Með kaþólskum leikmönnum til helgistaða úr pápísku“, Tíminn, 146. tölublað, 2. júlí 1972, bls. 13. Frásögn af Krossinum í Kaldaðarnesi, heitgöngum, lækningatrú, Kambabrún og Kvennagönguhólum og örlögum krossins eftir siðaskipti.
Jón Trausti (Guðmundur Magnússon). Krossinn helgi í Kaldaðarnesi, 1916. Söguleg skáldsaga frá tímum siðaskiptanna þar sem sagan um Kaldaðarneskrossinn er meginviðfangsefni.
Minjastofnun Íslands. Aðalskráning fornleifa í sveitarfélaginu Ölfusi – áfangaskýrsla II. Þar eru teknar saman heimildir um Kvennagönguhóla, sjónlínu til Kaldaðarness og þá trú að sjón krossins gæti veitt meinabót og huggun.