 |
| Altaristaflan í Kirkju hins heilaga Kross á Selfossi er eftir Unni Guðnýju Maríu Gunnarsdóttur og ber heitið Ave Crux, Spes unica – „Heill sé þér, heilagi kross, eina von okkar.“ |
Í dag, 14. september, heldur Kirkjan hátíð upphafningar hins heilaga kross, sem á Íslandi hefur frá fornu fari verið nefnd Krossmessa á hausti. Hátíðin beinir sjónum okkar að sjálfu tákni kristinnar trúar: krossinum sem Kristur dó á og varð fyrir okkur tákn hjálpræðis, lífs og sigurs. Lestrar dagsins eru úr 4. Mósebók 21,4b–9, Sálmi 78 og Jóhannesarguðspjalli 3,13–17. Þeir leiða okkur inn í hina miklu þversögn trúarinnar: að tæki aftöku og niðurlægingar skuli verða tákn lífs og dýrðar. Jesús segir við Nikódemus:
„Eins og Móse hóf upp höggorminn í eyðimörkinni, þannig á Mannssonurinn að verða upp hafinn, svo að hver sem trúir hafi eilíft líf í honum.“ (Jh 3,14–15)
Frá aftökutæki til tákns lífsins
Fyrir fyrstu kristnu mennina var krossinn ekki fallegur helgigripur. Krossfesting var grimmileg aftökuaðferð Rómverja og jafnframt opinber niðurlæging hins dæmda. Krossar stóðu við vegi og utan borgarmúra sem viðvörun til þeirra sem kynnu að rísa gegn valdi Rómar. Þess vegna er einmitt svo mikil þversögn fólgin í hátíð dagsins. Kirkjan upphefur krossinn. Hún vegsamar ekki þjáninguna eða grimmdina heldur það sem Guð gerði fyrir atbeina krossins. Tákn dauðans varð tákn lífsins. Tákn ósigurs varð sigurmerki. Staðurinn þar sem maðurinn hafnaði Kristi varð jafnframt staðurinn þar sem kærleikur Guðs opinberaðist til fulls.[1] Heilagur Andrés frá Krít segir í lestri tíðabænanna:„Krossinn er kallaður dýrð Krists; hann er hylltur sem sigur hans.“Hann gengur jafnvel svo langt að segja að hefði enginn kross verið hefði dauðinn ekki verið fótum troðinn og hlið paradísar ekki staðið opin. Krossinn er því ekki aðeins minning um þjáningu Krists heldur minnismerki um sigur hans.[2]
Koparormurinn í eyðimörkinni
Fyrsti lestur dagsins úr fjórðu Mósebók varpar ljósi á guðspjallið. Ísraelsmenn höfðu misst þolinmæðina á leið sinni um eyðimörkina og möglað gegn Guði og Móse. Eitraðir höggormar komu meðal fólksins og margir dóu. Þegar fólkið iðraðist bauð Guð Móse að gera höggorm úr kopar og setja hann á stöng. Sá sem hafði verið bitinn en horfði á koparorminn hélt lífi. Það er þessi einkennilega frásögn sem Jesús vísar til í samtali sínu við Nikódemus. Eins og höggormurinn var hafinn upp í eyðimörkinni verður Mannssonurinn hafinn upp á krossinum. Benedikt XVI páfi útskýrði þessa tengingu með því að maðurinn, særður af syndinni, sé kallaður til að beina augum sínum í trú að Kristi sem dó fyrir hann. Krossinn opinberar ekki Guð sem leitar leiða til að fordæma manninn heldur Guð sem kemur til að lækna og frelsa.[3] Það kemur fram í næstu orðum guðspjallsins:„Því svo elskaði Guð heiminn að hann gaf son sinn eingetinn til þess að hver sem á hann trúir glatist ekki heldur hafi eilíft líf.“ (Jh 3,16)Og síðan:
„Guð sendi ekki son sinn í heiminn til þess að dæma heiminn heldur til þess að heimurinn skyldi frelsast fyrir hann.“ (Jh 3,17)
„Þegar ég verð hafinn upp“
Jóhannesarguðspjall notar orðalagið að Jesús verði hafinn upp með djúpri tvíræðni. Hann er bókstaflega hafinn upp frá jörðinni þegar krossinn er reistur á Golgata, en þar birtist jafnframt dýrð hans. Krossfesting og upphafning verða þannig tvær hliðar sama leyndardómsins. Síðar segir Jesús:„Þegar ég verð hafinn upp frá jörðu mun ég draga alla til mín.“ (Jh 12,32)Þetta er ein af megináherslum Lectio Divina Karmelreglunnar fyrir hátíðina. Í Jóhannesarguðspjalli sjáum við hreyfingu niður og upp: Sonurinn kemur niður frá himni, tekur á sig mannlegt eðli og gengur alla leið niður í þjáningu og dauða. En einmitt þar er hann hafinn upp. Vegur Guðs til dýrðarinnar liggur því ekki um veraldlegt vald og yfirráð heldur um auðmýkt, þjónustu og sjálfsgjöf.[4]
Heilög Helena og krossinn í Jerúsalem
Saga hátíðarinnar tengist Jerúsalem og heilagri Helenu, móður Konstantínusar mikla keisara. Samkvæmt fornri kristinni hefð fór Helena í pílagrímsferð til landsins helga á fjórðu öld og leitaði staðanna sem tengdust píslum, dauða og upprisu Krists. Við framkvæmdir á Golgata og við gröf Krists fundust þrír krossar. Síðar myndaðist sú helgisögn að kross Krists hefði verið þekktur frá hinum með kraftaverki.[5] Konstantínus lét reisa mikla kirkju yfir Golgata og gröf Krists, Grafarkirkjuna í Jerúsalem. Kirkjan var vígð árið 335 og daginn eftir vígsluna, 14. september, var krossinn borinn fram og sýndur hinum trúuðu til lotningar. Þessi atburður varð ein af meginstoðum hátíðarinnar. Hátíðin tengdist síðar einnig endurheimt krossins eftir að Persar tóku Jerúsalem árið 614 og fluttu helgigripinn á brott. Heraklíus keisari endurheimti hann eftir sigur sinn á Persum og krossinn var aftur hafinn upp til lotningar.[5] Þannig tengir hátíðin saman minningu um fund krossins, kirkjuna yfir Golgata og gröf Krists og upphafningu krossins sem tákns sigurs Krists.Krossmessa á hausti – pílagrímar að krossinum í Kaldaðarnesi
Á Íslandi hefur hátíð upphafningar hins heilaga kross lengi verið þekkt undir hinu fallega heiti Krossmessa á hausti. Nafnið greindi hana frá Krossmessu á vori, 3. maí, sem áður var haldin til minningar um fund hins heilaga kross. En Krossmessa á hausti var ekki aðeins dagur í íslenska kirkjuárinu. Hér á Suðurlandi tengdist hún um aldir einum kunnasta helgidómi landsins: Krossinum helga í Kaldaðarnesi í Flóa. Á síðmiðöldum var mikill átrúnaður á krossinum. Gottskálk Jensson segir að átrúnaður á einstökum krossum hafi þekkst á Íslandi en verið mestur undir lok miðalda á krossinum í Kaldaðarnesi. Þangað hafi „streymt margmenni úr sveitum sunnanlands“ á báðum krossmessunum, vor og haust, 3. maí og 14. september, „til líknar og áheita“.[7] Þetta merkir að á sjálfri Krossmessu á hausti, þeim degi sem við höldum hátíðlegan í dag, hefur fólk fyrir fimm eða sex öldum lagt leið sína úr byggðum Suðurlands að Kaldaðarnesi. Þetta voru heitgöngur: fólk kom með bænir sínar, vonir og áheit og leitaði líknar við Krossinn helga. Gottskálk segir að krossinn hafi staðið í kór Kaldaðarneskirkju og að mikið fé hafi gefist til kirkjunnar í tengslum við þessar heitgöngur. Miðaldaheimildir bera einnig vitni um gjafir til krossins. Í testamentisbréfi frá 1446 er honum heitið fé og árið 1470 gaf Einar Ormsson krossinum heilt kúgildi:„Gief eg krossenum j Kalldadarnese kugillde.“Slíkar heimildir sýna hversu sterka stöðu Krossinn helgi hafði í trúarlífi fólks á síðmiðöldum.[7][8] Ekki er þó alveg einfalt að segja hvar krossinn hafi staðið á öllum tímum. Þótt Gottskálk segi hann hafa staðið í kór kirkjunnar varðveitir gömul staðbundin hefð aðra minningu. Í örnefnaskrá Kaldaðarness er Krossinn helgi tengdur við Fjóshól, þar sem hann á samkvæmt gömlum sögnum úr Kaldaðarneshverfi að hafa staðið. Skammt frá varðveitir landslagið jafnframt hið athyglisverða örnefni Krossbakki, en svo nefndist árbakkinn milli Miðhúsa og Fjóshóls.[8]
Hér vaknar sú spurning hvort báðar heimildir geti varðveitt sitt brotið hvort af sömu sögu. Það var og er enn alvanalegt í kristinni helgisiðahefð að helgir dómar og aðrir dýrmætir helgigripir eru að jafnaði varðveittir inni í kirkjum en teknir fram við sérstök hátíðartækifæri, sýndir almenningi eða bornir í helgigöngum. Gottskálk segir krossinn hafa staðið í kór Kaldaðarneskirkju, en jafnframt er vitað að mikill mannfjöldi kom þangað á krossmessunum vor og haust. Það er því vel hugsanlegt að Krossinn helgi hafi að jafnaði staðið inni í kirkjunni en verið borinn út eða reistur utandyra á Fjóshól við krossmessurnar, svo hinn mikli fjöldi pílagríma gæti séð hann og vottað honum virðingu. Slíkt gæti skýrt hina staðbundnu hefð um Fjóshól og Krossbakka.
Engin þeirra heimilda sem hér eru notaðar staðfestir þó beinlínis að þannig hafi verið farið að í Kaldaðarnesi og verður því að líta á þetta sem mögulega skýringu fremur en staðreynd. Ferðin til Kaldaðarness gat jafnframt verið erfið og jafnvel hættuleg. Kaldaðarnes var mikilvægur ferjustaður yfir Ölfusá og Gottskálk bendir á að ferðamenn þar hafi því ósjaldan verið í lífsháska. Átrúnaðurinn á krossinum var svo rótgróinn að hann hvarf ekki þegar í stað við siðaskiptin. Hann hélt áfram þar til Gissur Einarsson Skálholtsbiskup bannaði hann með bréfi árið 1547.[7]
Minningin um þessar ferðir lifði jafnframt áfram í íslenskum þjóðsögum og örnefnum. Athyglisvert dæmi eru Kvennagönguhólar á Selvogsheiði. Í örnefnaheimild sem Stofnun Árna Magnússonar hefur birt og vísar til Þjóðsagna Jóns Árnasonar segir frá konum sem fóru þangað og „ekki treystust að fara krossför alla leið til Kaldaðarness“.[9] Í síðari frásögnum af þessari gömlu pílagrímahefð kemur einnig fram sú trú að þeim sem ekki gátu lokið allri ferðinni til Kaldaðarness gæti nægt að komast á stað þaðan sem horfa mátti í átt að helgistaðnum. Þannig varð sjálft landslag Suðurlands hluti af minningunni um Krossinn helga: leiðirnar yfir heiðarnar, Kvennagönguhólar, Fjóshóll og Krossbakki, Kaldaðarnes handan Ölfusár og ferðin yfir ána sjálfa. Þegar við höldum Krossmessu á hausti í dag er því sérstök ástæða til að minnast þessara forfeðra okkar í trúnni. Á þessum sama hátíðardegi lögðu menn og konur úr sveitum Suðurlands leið sína að Kaldaðarnesi til þess að horfa til krossins, biðja og leita líknar. Þar verður tengingin við guðspjall dagsins sérstaklega sterk. Ísraelsmenn í eyðimörkinni horfðu til táknsins sem Móse hafði hafið upp og Jesús segir við Nikódemus:
„Eins og Móse hóf upp höggorminn í eyðimörkinni, þannig á Mannssonurinn að verða upp hafinn, svo að hver sem trúir hafi eilíft líf í honum.“ (Jh 3,14–15)Pílagrímarnir sem gengu til Kaldaðarness á Krossmessu komu einnig til þess að horfa til krossins. Krossinn sjálfur var ekki takmark trúarinnar heldur tákn þess Krists sem var hafinn upp á Golgata og sagði: „Þegar ég verð hafinn upp frá jörðu mun ég draga alla til mín.“ Þannig tengir Krossmessa á hausti saman sögu hjálpræðisins og sögu okkar eigin lands: koparorminn sem Móse hóf upp í eyðimörkinni, Krist sem var hafinn upp á krossinum og fólkið sem öldum saman lagði leið sína um sveitir Suðurlands að Krossinum helga í Kaldaðarnesi.
Krossinn og Karmel
Hátíðin hefur sérstaka tengingu við sögu Karmelreglunnar. Í reglu heilags Alberts markar hátíð upphafningar hins heilaga kross upphaf þess föstutímabils sem samkvæmt hinni fornu reglu stóð frá Krossmessu fram að páskum.[6] Það er falleg og djúp táknmynd. Krossmessa á hausti kemur þegar sumarið er að víkja og myrkari hluti ársins nálgast. Karmelítinn er minntur á að ganga inn í leyndardóm krossins með bæn, einfaldleika, hófsemi og sjálfsafneitun – en alltaf með páskana fram undan. Krossinn er aldrei lokaorðið. Hann vísar til upprisunnar.Að horfa til krossins
Benedikt XVI bendir á að frásögnin um koparorminn kalli einnig á viðbrögð okkar. Sá sem hafði verið bitinn þurfti að viðurkenna neyð sína og horfa til þess tákns sem Guð hafði gefið honum. Sama gildir um okkur. Við getum aðeins tekið við lækningu Guðs ef við viðurkennum að við þurfum á henni að halda. Benedikt minnir á að maðurinn þurfi að viðurkenna veikleika sinn til þess að verða læknaður og játa synd sína svo fyrirgefningin sem þegar hefur verið gefin á krossinum geti borið ávöxt í hjarta hans og lífi.[3] Krossinn segir því sannleikann um manninn – en jafnframt enn stærri sannleika um Guð. Hann segir að syndin sé raunveruleg, þjáningin raunveruleg og dauðinn raunverulegur. En hann segir einnig að ekkert af þessu hafi síðasta orðið. Síðasta orðið er kærleikurinn.Krossinn – dýrð og sigur Krists
Heilagur Andrés frá Krít segir að hátíð krossins hafi rekið burt myrkrið og fært okkur ljósið. Þegar við höldum hátíð krossins erum við, segir hann, hafin upp með Kristi krossfestum.[2] Þar liggur merking hátíðarinnar. Við horfum ekki á krossinn vegna þess að kristin trú dýrki þjáningu. Við horfum á hann vegna þess að þar sjáum við hversu langt kærleikur Guðs gengur. Guð yfirgefur ekki manninn þegar hann gengur inn í myrkrið. Í Kristi gengur hann sjálfur inn í það. Og þess vegna getur hið forna aftökutæki staðið á turnum kirkna, yfir ölturum okkar og á heimilum kristinna manna. Krossinn er ekki lengur aðeins tré dauðans. Hann er tré lífsins.Bæn
Almáttugi og miskunnsami Guð,þú vildir frelsa heiminn
fyrir kross sonar þíns.
Gef okkur náð til að horfa í trú
til Krists sem var hafinn upp fyrir okkur,
að við megum þekkja í krossi hans
dýpt kærleika þíns.
Styrktu okkur þegar við berum okkar eigin kross,
lækna það sem syndin hefur sært
og leið okkur í gegnum myrkur og þjáningu
til ljóss upprisunnar.
Lát hinn heilaga kross
vera okkur tákn vonar,
uppsprettu styrks
og veginn til eilífs lífs.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
Heimildir
[1] Franciscan Media: Exaltation of the Holy Cross.
[2] Heilagur Andrés frá Krít: Oratio 10 in Exaltatione sanctæ crucis, PG 97, 1018–1019, 1022–1023. Lesið í tíðabænabók Kirkjunnar; sjá einnig Breviar.sk.
[3] Benedikt XVI: Angelus, 18. mars 2012, Páfagarður.
[4] Order of Carmelites – O.Carm.: Lectio Divina fyrir hátíð upphafningar hins heilaga kross, Jh 3,13–17; Order of Carmelites.
[5] Franciscan Media: The Story of the Exaltation of the Holy Cross. Sjá einnig yfirlit um sögu hátíðarinnar: Feast of the Cross.
[6] Feast of the Cross, um sögu hátíðarinnar, Krossmessu 3. maí og hefð Karmelreglunnar.
[7] Gottskálk Jensson: „Heimildir um klausturkirkjuna og bókasafnið á Þingeyrum“, Gripla XXXIII (2022), bls. 265–327. Í umfjöllun um átrúnaðarkrossa á Íslandi er sérstaklega fjallað um Krossinn í Kaldaðarnesi, heitgöngur þangað úr sveitum sunnanlands og fjölmenni á Krossmessu vor og haust, 3. maí og 14. september.
[8] Fornleifastofnun Íslands: Kaldaðarnes í Flóa – fornleifaskráning. Þar er meðal annars fjallað um Krossinn helga í Kaldaðarnesi og vísað til miðaldaheimilda um gjafir og áheit til krossins.
[9] Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum: „Kvenna-örnefni“. Þar er fjallað um Kvennagönguhóla á Selvogsheiði og vísað til Þjóðsagna Jóns Árnasonar II, bls. 56, um konur sem „ekki treystust að fara krossför alla leið til Kaldaðarness“. Sjá einnig Sólveigu Jónsdóttur, „Með kaþólskum leikmönnum til helgistaða úr pápísku“, Tíminn, 146. tbl., 2. júlí 1972, bls. 13, um Kvennagönguhóla, Kambabrún og heitgöngur að Krossinum helga í Kaldaðarnesi.
[10] Árni Björnsson: „Krossmessa á hausti“, Náttúran.is, 14. september 2013.
Ritningarlestrar hátíðarinnar: 4M 21,4b–9; Slm 78,1–2.34–35.36–37.38; Jh 3,13–17.