Hinn 20. júlí árið 1198 voru bein Þorláks biskups Þórhallssonar tekin úr jörðu og skrínlögð með viðhöfn í Skálholti. Þessi dagur, sem nefndur var að fornu „Þorláksmessa á sumar“, var lögleiddur sem messudagur árið 1237 og endurspeglar hversu djúp spor heilagleiki hans markaði í vitund þjóðarinnar – löngu áður en Páfagarður staðfesti helgi hans formlega. Á Stór-Reykjavíkursvæðinu skal halda hátíðina á fyrirskipuðum degi, þ.e. 20. júlí en utan þess svæðis er hægt að flytja hátíðina til næsta sunnudags. Í ár, 2026 verður hátíðin þó haldin í dag, 19. júlí á öllu landinu því daginn ber upp á sunnudag.
Þorlákshátíðin á Landakotshæð 19. júlí 2026
Dagurinn í dag, 19. júlí 2026 er merkisdagur hvað varðar heiðrun heilags Þorláks því efnt hefur verið til sérstakrar Þorlákshátíðar í höfuðstöðvum kirkjunnar á Landakotshæð í Reykjavík. Hátíðahöldin hefjast með heilagri messu í Dómkirkju Krists konungs kl. 10.30 og frá því eftir messu og þangað til kl. 17.30 verða ýmsir viðburðir: Hoppukastali og leikir fyrir börnin, grill og drykkir, sölubásar, kaffihús og margt fleira. Márton Wirth organisti mun ljúka hátíðinni með glæsilegum tónleikum í Landakotskirkju. Aðgangur er ókeypis en það verða seldar pylsur, kökur og fleira góðgæti. Ágóði af sölunni rennur í sjóð tileinkuðum hl. Þorláki. Þar verða einnig á boðstólum munir til sölu frá Karmelklaustrinu. Allir eru velkomnir að mæta og halda upp á þennan dag til heiðurs Þorláki helga, verndardýrlingi Íslands.
Æviágrip
Skólanám stundaði Þorlákur fyrst hjá Eyjólfi Sæmundssyni í Odda. Hann gekk í munkareglu hl. Ágústínusar og tók sínar fyrstu vígslur ungur að árum. Síðar nam hann í París og einnig í Lincoln á Englandi og varði útivist hans í sex ár. Heimkominn dvaldi hann tvö ár með frændum sínum en varð þá príor í Kirkjubæ á Síðu í sex ár og síðar fyrsti ábóti í hinu nýstofnaða klaustri í Þykkvabæ í Álftaveri, fyrsta ágústínusarklaustrinu á Íslandi í sjö ár. Hann var vígður til biskups í Niðarósi í Noregi 2. júlí 1178 og tók síðan við biskupsstólnum í Skálholti og gegndi því embætti í a.m.k. fimmtán ár.
Í Byskupa sögum er dregin upp áhrifamikil svipmynd af manni djúprar trúar og bænar. Hann vakti löngum um nætur, söng daglega messu og fastaði reglulega. Hann lét kalla saman fátæka menn fyrir stórhátíðir, þvoði þeim um fætur, áður en hann gaf hverjum þeirra góða ölmusu. Þetta var ekki sýndarmennska heldur tákn um það sem hann trúði – að Kristur birtist í hinum smæstu.
En þessi auðmjúki biskup var jafnframt maður kjarks og réttlætis. Hann lét sér ekki nægja að predika kærleika heldur stóð hann í harðri baráttu við höfðingja landsins, einkum um staðamál – deilur um hver hefði forráð kirknaeigna með höndum. Hann stóð einnig gegn hjákonuhaldi presta og vildi staðfesta líf kirkjunnar samkvæmt reglum hennar. Í þessu átti hann samleið með öðrum helgum mönnum þess tíma sem börðust fyrir sjálfstæði kirkjunnar gegn veraldarlegu valdi.
Samanburður við annan helgan Norðurlandamann er athyglisverður: Knútur hinn helgi Danakonungur hafði um einni öld áður barist fyrir því að prestar lifðu siðsamlega, að kirkjan hefði sínar tekjur óskertar og að veraldarvald skyldi ekki skipta sér af helgum málefnum. Þessi barátta kostaði Knút lífið – hann var veginn inni í kirkju. Þorlákur deildi ekki sömu örlögum, en gekk þó sömu braut: að setja réttlæti og helgun ofar valdajafnvægi og pólitískum þægindum.
Það segir mikið að þjóðin sjálf lýsti Þorlák heilagan á Alþingi árið 1199, löngu áður en slík viðurkenning kom frá Róm. Við það tækifæri voru sögur af kraftaverkum tengdum nafni hans lesnar upp og var það þáttur í því að festa helgi hans í sessi. Á miðöldum voru yfir fimmtíu kirkjur á Íslandi helgaðar honum, sem sýnir hve djúpa virðingu þjóðin bar fyrir honum. Arfleifð hans lifir ekki aðeins í sögum heldur einnig í tónlist og menningu. Þorlákstíðir, tíðasöngvar til heiðurs honum, varðveittust í handritum og voru nýlega endurútgefnir af Voces Thules – útgáfa sem hlaut íslensku tónlistarverðlaunin fyrir framúrskarandi menningarlegt framlag.
Heiðraður langt utan Íslands
Virðing fyrir heilögum Þorláki barst fljótt út fyrir landsteinana. Pílagrímar, kaupmenn og sjómenn fluttu sögur af lífi hans og kraftaverkum, og samkvæmt Jarteinabók bárust frásagnir af helgi hans jafnvel allt austur til Miklagarðs (Konstantínópel). Erlendar heimildir segja einnig frá því að Væringjar, norrænir málaliðar í þjónustu keisara Austrómverska ríkisins, sem mynduðu hina frægu lífvarðarsveit hans í Miklagarði, hafi heitið á Þorlák í lífsháska þegar óvinalið þrengdi að þeim í kastala nokkrum og reist kirkju honum til heiðurs eftir að hafa komist lífs af.
Dýrkun hans náði víða út um hið norræna kirkjusvæði. Nafn hans var vel þekkt í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, auk þess í Skotlandi, í Orkneyjum, Hjaltlandi, Færeyjum og Grænlandi. Þorláksmessa að vetri var haldin um allt erkibiskupsdæmið í Niðarósi og í Krosskirkjunni í Björgvin var altarí helgað honum. Þannig varð heilagur Þorlákur ekki aðeins verndardýrlingur Íslendinga heldur einnig einn af þeim miðaldadýrlingum sem nutu virðingar víða um hið norræna kirkjusamfélag.
Var þetta aðeins blekking?
Nútímalesendur velta stundum fyrir sér hvort dýrlingadýrkun, pílagrímsferðir og frásagnir af kraftaverkum hafi í raun aðeins verið leið kirkjunnar til að afla sér auðs og áhrifa meðal fáfróðrar alþýðu. Slíkar spurningar eru eðlilegar í ljósi þess að saga kirkjunnar er ekki gallalaus og dæmi eru um að trúarleg fyrirbæri hafi á stundum verið misnotuð í fjáröflun eða valdabaráttu. En ef við skoðum heimildir af sanngirni blasir flóknari mynd við.
Vissulega gat fjárhagslegur ávinningur fylgt vinsælum helgistöðum, og kirkjan hefur viðurkennt að misnotkun átti sér stundum stað. En það útskýrir ekki til fulls hvers vegna fólk fór að heiðra menn eins og Þorlák. Hann varð ekki dýrlingur í krafti auðvalds heldur vegna lífs síns. Hann stóð gegn valdamestu mönnum landsins, lifði einföldu lífi, þvoði fætur fátækra og naut svo mikillar virðingar að þjóðin sjálf lýsti hann heilagan aðeins sex árum eftir dauða hans. Slík virðing verður ekki skýrð eingöngu með fjárhagslegum hagsmunum.
Í öðru lagi má ekki gleyma því að kirkjan var á miðöldum ein helsta velferðarstofnun samfélagsins. Klaustur og kirkjur voru gestgjafar ferðamanna, önnuðust sjúka og fátæka, veittu öldruðum og munaðarlausum skjól og sinntu menntun, bókagerð og varðveislu þekkingar. Allt þetta kostaði mikla fjármuni og var að stórum hluta fjármagnað af tíundum, gjöfum og arfgjöfum.
Skálholt var ekki aðeins biskupssetur heldur einnig athvarf þeirra sem minnst máttu sín. Í Jarteinabók Þorláks, sögu númer 46, segir frá hópi fátækra manna sem safnaðist við ferjustaðinn á Hvítá á leið sinni til Skálholts en komst ekki yfir vegna ísa og vatnavaxta. Frásögnin gefur til kynna að það hafi verið alkunna að þar mættu fátækir eiga von á ölmusu og aðstoð.
„En voru margir fátækir menn við ána og máttu eigi yfir komast af því að ís var á ánni og eigi gengur. En skipinu mátti og eigi við koma. Tók þá að gráta fátækisliðið er það mátti eigi sækja til þess skjóls er það hafði lengi til sparast. Honum gekkst þá hugur við ferjumanninum, og kallaði hann og mælti: „Kostið þér og grátið eigi,“ kvað hann, „heitum vér heldur á hinn sæla Þorlák biskup og syngjum fimm sinnum Pater noster til dýrðar honum og má hann yður þegar láta yfir komast er hann vill.“ Síðan sungu þau. En eftir það þá féll niður ísinn of þvera ána og litlu breiðari en skipinu mátti róa og lá ísinn síðan nökkver dægur ógengur bæði upp og niður frá til vitnis þessar jarteinar að allir mætti sjá þeir er til komu. Fór þá hver síðan leiðar sinnar lofandi og dýrkandi guð almáttkan og hinn sæla Þorlák biskup.“
Ekki þarf mikið ímyndunarafl til að sjá fyrir sér hóp fátæks fólks standandi við árbakkann hjá ferjustaðnum á Iðu, klæðalítið og án skjóls í ískulda, fólks sem enginn hleypti inn í sín hús nema biskupinn í Skálholti skammt handan árinnar. Kraftaverkasagan sjálf snýst um farsæla yfirferð yfir ána, en um leið varðveitir hún dýrmæta heimild um eitt af mikilvægustu samfélagshlutverkum kirkjunnar á Íslandi á miðöldum: að annast þá sem stóðu höllum fæti.
Þegar pílagrímar komu til helgistaða urðu vissulega til tekjur, en þær runnu ekki aðeins til kirkjunnar. Þær urðu einnig lífsviðurværi kaupmanna, handverksmanna, bænda og gististaða. Líkt og ferðamennska nú á dögum hafði pílagrímahefðin víðtæk áhrif á atvinnulíf og samfélag. Það er því hvorki sanngjarnt né sagnfræðilega rétt að skýra dýrlingadýrkun eingöngu sem fjáröflunarleið kirkjunnar. Hún var jafnframt tjáning trúar, vonar og samfélagslegrar samábyrgðar. Og ekki má gleyma því að hinir efnaminni áttu ekkert til að gefa, þau gátu aðeins lofað því að biðja svo og svo mörg Pater noster (faðir vor) til áheita á dýrlinginn.
 |
| Þorlákur helgi liðsinnir fátækum í Skálholti - Listræn túlkun í glerlistastíl af heilögum Þorláki í Skálholti. Myndin sameinar kunnulegt landslag og nútímalega ásýnd Skálholts við ímyndaða sýn af fólki á staðnum eins og það kann að hafa komið fyrir á dögum Þorláks á síðari hluta 12. aldar. Hún er táknræn en ekki sagnfræðileg eða raunsönn endurgerð. Gerð með gervigreind. |
Verndardýrlingur Íslands á ný árið 1985
Þótt heilagur Þorlákur hefði verið virtur sem verndardýrlingur Íslands allt frá miðöldum féll opinber viðurkenning hans úr gildi í kjölfar siðaskiptanna. Á tuttugustu öld vaknaði áhugi á að endurnýja þessa hefð innan hinnar kaþólsku kirkju. Að frumkvæði Hinriks H. Frehens biskups var leitað til Páfagarðs um að Þorlákur yrði á ný viðurkenndur sem verndardýrlingur Íslands. Jóhannes Páll II páfi varð við þeirri beiðni og gaf út sérstaka tilskipun þess efnis 14. janúar 1985. Þar var Þorlákur nefndur fyrirmynd íslensku kirkjunnar, biskup sem hafði „styrkt íslensku kirkjuna með sannleikanum og nærði hana með sakramenti lífsins“ og notið um aldir sérstakrar virðingar meðal íslensku þjóðarinnar. Með þessari ákvörðun var staðfest með alheimsyfirvaldi kirkjunnar það sem Íslendingar höfðu játað allt frá því Alþingi lýsti Þorlák helgan mann árið 1199.
Á þessum degi minnumst við þess að helgi er ekki aðeins í orði eða embætti – heldur í lífi sem sameinar bæn og baráttu, auðmýkt og hugrekki. Heilagur Þorlákur helgi var slíkur maður.
Bæn
Heilagi Þorlákur,
þú sem lifðir í trú, bænum og þjónustu,
og barðist samtímis fyrir réttlæti og sjálfstæði kirkjunnar,
Megi fordæmi þitt kenna okkur að lifa í auðmýkt og styrk,
að elska sannleikann meira en velþóknun manna,
og að sjá Krist í þeim sem minna mega sín.
Megi fordæmi lífs þíns með Guðs náð opna hjörtu okkar fyrir þeim sem búa við fátækt, fordóma eða útskúfun. Megi Guð gefa okkur hugrekki til að standa með þeim sem eru einmana eða jaðarsettir, og kenna okkur að mæta öllum af þeirri virðingu og kærleika sem Kristur sýndi.
Góði Guð, ver verndari þjóðar vorrar,
og leið oss á vegi trúfesti og vonar.
Amen.
--
Heimildir:
Ásdís Egilsdóttir. Þorláks saga helga. Elsta gerð Þorláks sögu helga ásamt Jarteinabók og efni úr yngri gerðum sögunnar. Reykjavík: Þorlákssjóður, 1989.
Hreinn Erlendsson. Þorlákssaga helga. Sérprent úr Árnesingi II. Selfoss: Sögufélag Árnesinga, 1992.
Morgunblaðið. 22. mars 1985, 68. tbl., bls. 56.
Tíðabænabók Kaþólsku kirkjunnar á netinu. https://www.breviar.sk/is
Vefsetur Kaþólsku kirkjunnar á Íslandi. https://www.catholica.is