Mánudaginn eftir hvítasunnu, heldur Kaþólska kirkjan á Íslandi og um víða veröld hátíð heilagrar Maríu meyjar, móður kirkjunnar. Þessi dagur er ung hátíð í alþjóðlega kirkjuárinu en hún á djúpar rætur í lifandi trú kirkjunnar allt frá frumkristni. Það var einmitt undir krossi Krists sem María varð móðir nýrrar fjölskyldu: kirkjunnar.
Á öðru Vatíkanþinginu árið 1964 lýsti Páll VI Maríu opinberlega sem móður kirkjunnar (Mater Ecclesiae), og með því staðfesti hann trú sem lengi hafði lifað. Jóhannes Páll II notaði þennan titil oft í kenningu sinni, og Frans páfi ákvað árið 2018 að festa þessa fornu trú enn skýrar í vitund kirkjunnar með því að helga mánudaginn eftir hvítasunnu heilagri Maríu sem móður kirkjunnar. Það er táknrænt: daginn eftir að kirkjan fagnar úthellingu Heilags anda er sjónum beint að þeirri sem stóð með postulunum í bæn og hafði þegar staðið trúföst undir krossi sonar síns.
Hún stóð við krossinn
Guðspjall dagsins (Jh 19,25–34) lýsir hinni þögulu, djúpu samveru hl. Maríu við Son sinn þegar hann deyr. Þarna stendur hún, með örfáum fylgjendum Jesú, á meðan flestir hafa flúið. Á þessari stund, sem virðist einkennast af niðurlægingu og dauða, opnast ný sýn. Jesús horfir af krossinum og segir við Maríu: „Kona, nú er hann sonur þinn“ og við lærisveininn segir hann: „Nú er hún móðir þín.“
Með þessum orðum gefur Jesús Maríu nýtt hlutverk – ekki aðeins sem veraldlegri móður Jóhannesar því þarna er hann fulltrúi kristindómsins. Við getum séð okkur í Jóhannesi. Þetta er ekki bara tilfinningaleg kveðja eða hagnýt ráðstöfun við dauðastund, heldur opinberun: Kirkjan - hinn andlegi líkami, sem lifnaði af andardrætti hins Heilaga anda í gær á hvítasunnu, fæðist með andlegri móður – og móðirin er María.
Guðspjallamaðurinn Jóhannes tekur fram eitt smáatriði sem auðvelt er að líta framhjá: María stóð við krossinn. Hin guðspjöllin tala fremur um fylgjendur sem horfðu úr fjarlægð, en hér er móðirin nærstödd. Hún skilur eflaust ekki allt sem er að gerast, getur ekki stöðvað atburðarásina og getur ekki tekið burt þjáningu sonar síns. En hún er staðföst og nálæg. Þar birtist mynd trúarinnar í sinni tærustu mynd: ekki alltaf í fullum skilningi, ekki í mætti, heldur að halda kyrru fyrir hjá Guði jafnvel þegar myrkrið skellur á.
Í móðurhlutverkinu býr kærleikur sem nær yfir allan heiminn
Í Maríu sjáum við fyrirmynd kirkjunnar: trúfesti, íhugun, móttækileika fyrir Guði og kærleika til bræðra og systra. Hún stígur ekki fram í forystuhlutverki né kennir með valdi, heldur kemur með nærveru, hlustun og örlæti – eiginleikum sem kirkjan er kölluð til að tileinka sér í allri sinni þjónustu.
Það er táknrænt að kirkjan heiðri hana sem móður kirkjunnar einmitt daginn eftir hvítasunnu. Kirkjan sem fæðist af eldi Heilags anda á hvítasunnu þarf næringu, öryggi og hjarta – og í Maríu hefur hún það móðurhlutverk sem umvefur hana með hlýju.
Hver er móðir þín?
Þegar Jesús segir: „nú er hún móðir þín,“ þá talar hann ekki aðeins til hins elskaða lærisveins, heldur einnig til samfélagsins - kirkjunnar. Við erum öll lærisveinninn sem stendur við hlið Maríu. Kirkjan er ekki eingöngu stofnun eða kenningarbygging – hún er samfélag fólks sem lærir að elska í nafni Jesú, með Maríu sem fyrirmynd. Hún er samfélag þeirra sem leyfa Kristi að mynda ný tengsl sem eru sterkari en blóðböndin – tengsl Heilags anda.
Þessi stund við krossinn undirstrikar líka bræðralag og fjölskyldubönd allra kristinna manna. Þótt við séum af ólíkum þjóðum, hefðum og kirkjudeildum, þá höfum við sameiginlega móður og sameiginlega uppruna í kærleika Krists. Í Maríu speglast sú eining sem Kristur bað um í bæn sinni: „Að allir verði eitt.“ Þegar við horfum til hennar sem móður kirkjunnar, horfum við líka til þeirrar dýpri köllunar sem felst í því að viðurkenna hvert annað sem systkini í trúnni – og þrá þá einingu sem Jesús gaf líf sitt fyrir.
„Nú er hún móðir þín.“
Í þessum orðum er boðskapur til hvers og eins: Þú ert ekki einn. Þú átt móður sem gengur með þér í trúnni. María stendur enn undir krossum heimsins – þar sem lífið er erfitt, þar sem vonin virðist veik. Hún stendur þar – og biður með kirkjunni og fyrir henni.
Það er áhugavert að Jóhannesarguðspjallið nefnir Maríu ekki með nafni á þessum lykilstundum heldur einfaldlega „konu“. Í Kana, þar sem Jesús gerir sitt fyrsta tákn, segir hann við hana: „Hvað viltu mér, kona? Minn tími er ekki enn kominn“ (Jh 2,4). Við fyrstu sýn kunna þessi orð að hljóma kuldalega, en í ljósi alls guðspjallsins fá þau dýpri merkingu. Stundin sem Jesús talar um er stund krossins, stundin þegar verk hans fullkomnast. Og þegar sú stund loks rennur upp, stendur sama konan við krossinn. Þar ávarpar hann hana aftur á sama hátt: „Kona…“
Hin nýja Eva
Fornkirkjan sá í þessu meira en tilviljun. Eins og konan Eva birtist við upphaf hinnar gömlu sköpunar, birtist konan María við upphaf þeirrar nýju. Eva tengdist frásögn fallsins; María stendur við upphaf endurlausnarinnar. Heilagur Íreneus orðaði þetta svo að hnútur óhlýðni Evu hafi verið leystur með hlýðni Maríu. Það er því ekki aðeins móðurhlutverk einstaklings sem birtist hér, heldur djúp biblíuleg mynd: hin nýja Eva, móðir hinnar nýju þjóðar Guðs.
Sem sáttmálsörkin
Kirkjan hefur lengi séð í Maríu mynd af sáttmálsörkinni úr Gamla testamentinu. Örkin var helgasti gripur Ísraelsþjóðarinnar, tákn nærveru Guðs meðal fólks síns. Í henni voru varðveittar sáttmálstöflurnar, orð Guðs rist í stein. Síðar nefnir Hebreabréfið einnig gullker með manna og staf Arons sem tákn hins gamla sáttmála (Heb 9,4).
Í ljósi þessa sáu kristnir menn djúpa samsvörun. María bar ekki orð Guðs rist í stein, heldur Orðið sjálft sem varð hold. Hún bar ekki tákn brauðs frá himni, heldur þann sem síðar sagði: „Ég er hið lifandi brauð sem steig niður af himni.“ Hún bar ekki tákn prestdómsins, heldur þann sem kristin trú játar sem hinn eilífa æðstaprest.
Þegar Davíð konungur sér sáttmálsörkina koma til sín spyr hann: „Hvernig má þá örk Drottins komast til mín?“ (2 Sam 6,9). Þegar Elísabet tekur á móti Maríu segir hún með undrun: „Hvaðan kemur mér þetta, að móðir Drottins míns kemur til mín?“ (Lk 1,43). Davíð dansar af gleði fyrir framan örkina; Jóhannes skírari hrærist af gleði í móðurkviði Elísabetar. Örkin dvelur í þrjá mánuði í húsi Obed-Edoms (2 Sam 6,11); María dvelur um þrjá mánuði hjá Elísabetu (Lk 1,56).
Fyrir fornkirkjuna voru þetta ekki tilviljanir heldur vísbendingar um að í Maríu hefði Guð reist sér nýjan bústað meðal manna. Ekki gullhúðaða örk úr akasíuvið, heldur lifandi manneskju sem með trú sinni og hlýðni varð bústaður hins lifanda Guðs.
Heilög ritning er farvegur orðsins
Kannski hjálpar þessi mynd okkur einnig að skilja betur hvers vegna kaþólsk kristni hefur sýnt Maríu svo mikla lotningu. Fyrir marga evangelíska kristna er heilög ritning hinn dýrmætasti fjársjóður trúarinnar, því þar mætum við orði Guðs. Kaþólsk hefð sér enga mótsögn í því, heldur dýpri samfellu. Sáttmálsörkin varðveitti orð Guðs í steintöflum. Heilög ritning varðveitir vitnisburðinn um orð Guðs í innblásnum texta. María varð hins vegar sá lifandi bústaður þar sem Orðið sjálft tók sér bólfestu og varð hold. Ef kristinn maður kyssir biblíuna af lotningu eða sýnir henni virðingu, er það ekki vegna pappírsins og bleksins, heldur vegna þess sem hún geymir. Á svipaðan hátt hefur kaþólsk lotning fyrir Maríu beinst að því leyndardómsfulla hlutverki sem Guð fól henni í hjálpræðissögunni: að bera Orðið inn í heiminn.
Og þegar kirkjan minnist þessa daginn eftir hvítasunnu dýpkar myndin enn. María er ekki aðeins undir krossinum heldur einnig í loftstofunni með postulunum, stöðug í bæn meðan kirkjan bíður komu Heilags anda (Post 1,14). Við krossinn tekur hún við nýju móðurhlutverki; á hvítasunnu stendur hún mitt í hinu nýja samfélagi sem fæðist. Þá rifjast einnig upp orð sálmsins: „Dýrlega er talað um þig, þú borg Guðs.“ (Sl 87). Kirkjan hefur löngum séð í þeim orðum mynd bæði af Síon, hinni nýju þjóð Guðs, og þeirri móðurlegu trú sem safnar börnum Guðs saman.
Bæn
Heilaga María, móðir kirkjunnar,
kenndu okkur að standa við kross Krists þegar við skiljum ekki allt.
Kenndu okkur að segja okkar eigið já við vilja Guðs.
Kenndu okkur að sjá í öðrum kristnum mönnum systkini fremur en andstæðinga.
Og leið okkur ávallt nær syni þínum, Jesú Kristi.
Amen.