Fá rit kristinnar dulspeki hafa haft jafn djúp áhrif á andlegt líf kirkjunnar og Hin myrka nótt sálarinnar eftir heilagan Jóhannes af Krossi. Bókin hefur um aldir verið leiðarvísir þeirra sem leitast við að skilja hvernig Guð leiðir mannssálina til dýpri samfélags við sig. Þótt heitið kunni að hljóma þungbúið fjallar ritið ekki fyrst og fremst um sorg eða örvæntingu. Þvert á móti lýsir það þeirri leyndardómsfullu vegferð þar sem Guð sjálfur hreinsar hjarta mannsins af öllu sem hindrar kærleikssameininguna við hann. Jóhannes sýnir að á þeirri leið geta komið tímabil þar sem bænin verður þurr, tilfinningaleg huggun hverfur og jafnvel virðist sem Guð sé fjarri. En það sem virðist vera myrkur er í raun verk Guðs sjálfs. Hann leiðir sálina frá því að treysta eigin reynslu yfir í að treysta honum einum. Hin myrka nótt er því ekki endapunktur trúarinnar heldur upphaf dýpri trúar, þar sem kærleikurinn verður hreinni, auðmýktin dýpri og sambandið við Guð traustara en áður.
Kærleikssameining við Guð – markmið hins kristna lífs
Ef til vill er mikilvægasta framlag heilags Jóhannesar af Krossi það að hann minnir okkur stöðugt á hvert markmið hins kristna lífs er. Það er ekki fyrst og fremst að verða siðprúður maður, öðlast andlega reynslu eða njóta friðar í bæninni, þótt allt þetta geti verið góðar gjafir. Endanlegt markmið er miklu dýpra: að verða svo umbreytt af náð Guðs að líf okkar sameinist lífi hans í kærleika. Jóhannes kallar þetta kærleikssameiningu sálarinnar og Guðs, og þegar lesandinn opnar bókina sér hann að þessi orð standa einmitt sem undirtitill verksins.
Þessi sameining verður þó ekki til með mannlegri viðleitni einni saman. Við getum vissulega lagt rækt við bæn, sakramentin, íhugun og dyggðirnar, en það kemur að þeim punkti að Guð sjálfur verður að ljúka því verki sem við getum ekki unnið. Eins og gull er hreinsað í eldi þarf hjarta mannsins að hreinsast af sjálfselsku, hégóma og þeirri duldu eigingirni sem getur jafnvel leynst í trúarlífinu. Þess vegna er hin myrka nótt ekki markmið í sjálfri sér heldur nauðsynlegur áfangi á leiðinni til þess að maðurinn elski Guð ekki vegna huggunarinnar sem hann veitir, heldur vegna þess að Guð er Guð. Aðeins slíkur kærleikur er fullkomlega frjáls og getur orðið grundvöllur hinnar djúpu sameiningar sem Jóhannes lýsir með svo áhrifamiklum hætti í lok ljóðsins um hina myrku nótt.
Fyrsta hreinsunin – hin myrka nótt skynhrifanna
Jóhannes af Krossi skiptir hinni myrku nótt í tvo megináfanga. Sá fyrri nefnist nótt skynhrifanna og er fyrsta stóra hreinsunin sem Guð leiðir sálina í gegnum. Hún kemur oft eftir tímabil þar sem bænin hefur verið lifandi og gleðirík. Í upphafi trúarlífsins leyfir Guð oft sálinni að njóta mikillar huggunar. Bænin verður ljúf, lestur heilagrar ritningar gefur innblástur og sakramentin fylla hjartað gleði. Jóhannes líkir þessu við móður sem ber nýfætt barn á örmum sér, nærir það og umvefur ástúð sinni. En þegar barnið vex verður móðirin smám saman að kenna því að ganga á eigin fótum. Á svipaðan hátt dregur Guð smám saman úr þessari áþreifanlegu huggun, ekki vegna þess að kærleikur hans hafi kólnað heldur vegna þess að hann vill leiða sálina til meiri þroska.
Á þessu stigi verður mörgum á að halda að eitthvað hafi farið úrskeiðis. Bænin verður þurr, tilfinningarnar þagna og áður kunnugleg gleði virðist horfin. En Jóhannes segir að þetta sé einmitt upphaf hreinsunarinnar. Guð er að kenna sálinni að elska sig ekki vegna þeirrar huggunar sem hann veitir heldur vegna þess hver hann er. Trúin á að hvíla á trausti en ekki á tilfinningum. Þessi fyrsta nótt afhjúpar jafnframt margan falinn ófullkomleika. Sálin getur komist að raun um að hún hafi, án þess að gera sér grein fyrir því, sóst eftir andlegri ánægju, öryggi eða jafnvel eigin fullkomnun fremur en Guði sjálfum. Þess vegna er nótt skynhrifanna ekki refsing heldur upphaf dýpri frelsunar. Hún er fyrsta stóra skrefið frá barnatrú yfir í þroskað kærleikssamband við Guð.
 |
| Þrjú einkenni hinnar myrku nætur |
Þrjú einkenni hinnar myrku nætur
Ein áhrifamesta kennsla Jóhannesar af Krossi er að hann reynir ekki aðeins að lýsa hinni myrku nótt heldur einnig að hjálpa fólki að greina hvort það sé raunverulega komið inn á þetta stig andlegrar vegferðar. Í níunda kafla fyrri bókarinnar nefnir hann þrjú einkenni sem birtast yfirleitt saman. Fyrst tekur sálin ekki lengur sömu gleði í bæninni eða öðrum andlegum æfingum og áður. Sú huggun sem áður fyllti hjartað virðist horfin. Í öðru lagi finnur hún til angistar vegna þess að henni finnst eins og hún sé að fjarlægjast Guð og óttast jafnvel að trú hennar sé að kólna. Í þriðja lagi verður henni sífellt erfiðara að hugleiða með þeim hætti sem áður var eðlilegur. Hugsanirnar bera ekki lengur ávöxt og sálin getur ekki framkallað þá innri einbeitingu sem áður kom svo auðveldlega.
Jóhannes leggur þó áherslu á að þessi einkenni séu ekki merki um að Guð hafi yfirgefið manninn. Þvert á móti geta þau verið vísbending um að Guð sé að leiða sálina inn í nýtt og dýpra bænalíf. Þegar hugleiðslan missir fyrra gildi sitt er það ekki endilega vegna þess að eitthvað hafi brugðist, heldur vegna þess að Guð vill kenna sálinni nýja leið. Hún á smám saman að hætta að styðjast við eigin hugsanir og tilfinningar og læra í staðinn að hvíla í einfaldri nærveru Guðs. Þessi umskipti geta verið sársaukafull því maðurinn upplifir þau sem missi. En í augum Jóhannesar eru þau í raun upphafið að þeirri íhugunarbæn sem Guð sjálfur vekur í sálinni og leiðir hana áfram í átt að dýpri kærleikssameiningu.
 |
| Kærleiksrík árvekni - nýtt stig bænarinnar |
Kærleiksrík árvekni – nýtt stig bænarinnar
Þegar hin myrka nótt skynhrifanna gengur yfir freistast margir til að reyna enn meira á sig. Þeir leitast við að hugleiða af meiri ákafa, fjölga orðum bænarinnar eða kalla fram þær tilfinningar sem áður fylltu hjartað. Jóhannes af Krossi ráðleggur hins vegar hið gagnstæða. Þegar Guð hefur tekið hugleiðsluna úr höndum sálarinnar á hún ekki að reyna að endurheimta hana með eigin átaki. Þess í stað á hún að læra nýja bæn sem hann kallar kærleiksríka árvekni. Hún felst í því að vera kyrr fyrir Guði, án þess að reyna að framkalla hugsanir, tilfinningar eða sérstakar upplifanir. Sálin hvílir einfaldlega í nærveru Guðs, án þess að leitast við að framkalla hugsanir, orð eða sérstakar tilfinningar. Hún dvelur hjá honum í hljóðri trú, opnum kærleika og traustu yfirgefni í hendur hans.
Jóhannes notar einfaldar myndir til að lýsa þessu. Hann bendir á að móðir sem vakir yfir veiku barni þurfi ekki stöðugt að tala við það til að sýna kærleika sinn. Nærvera hennar segir meira en mörg orð. Á sama hátt getur maður staðið orðlaus frammi fyrir fögru landslagi eða hlustað á stórfenglega tónlist án þess að þurfa sífellt að greina eða útskýra það sem hann upplifir. Þannig á bænin einnig að verða einfaldari. Hún verður ekki lengur fyrst og fremst athöfn mannsins heldur opið hjarta sem leyfir Guði að starfa. Þessi kyrrláta nærvera er ekki aðgerðaleysi heldur virkt traust. Hún krefst oft meiri auðmýktar en margra orða bæn, því þar lærir sálin að láta Guð hafa frumkvæðið. Smám saman verður þessi kærleiksríka árvekni að þeirri djúpu íhugunarbæn sem ber manninn áfram, jafnvel þegar hann finnur hvorki yl né huggun.
Nótt andans – þegar Guð hreinsar hið innsta
Ef nótt skynhrifanna er erfið, þá er nótt andans enn dýpri og sársaukafyllri. Jóhannes af Krossi lýsir henni sem þeirri hreinsun sem Guð leiðir aðeins þær sálir inn í sem hafa þegar öðlast nokkurn þroska í bænalífi og dyggðum. Nú er ekki lengur verið að hreinsa tilfinningarnar heldur sjálfa rót sjálfselskunnar. Sálin getur upplifað að hún skilji ekki lengur Guð, að bænin sé myrkur eitt og jafnvel að himinninn sé lokaður. Hún finnur eigin vanmátt skýrar en nokkru sinni fyrr og sér ófullkomleika sinn í nýju ljósi. En einmitt þetta ljós er, að sögn Jóhannesar, ljós Guðs sjálfs. Það er svo bjart að það verður manninum að myrkri, rétt eins og augun þola ekki að horfa beint í skínandi sól.
Til að útskýra þessa reynslu grípur Jóhannes til áhrifamikillar samlíkingar. Hann líkir sálinni við viðarbút sem lagður er í eld. Í fyrstu virðist eldurinn aðeins þurrka viðinn, draga fram raka hans og óhreinindi og láta hann sviðna. En smám saman tekur eldurinn sér bólfestu í viðnum sjálfum þar til hann verður glóandi og öðlast eiginleika eldsins. Á sama hátt dregur Guð í fyrstu fram allt það í sálinni sem þarfnast hreinsunar. Það getur verið sársaukafull reynsla, því maðurinn sér veikleika sína af áður óþekktri skýrleika. En tilgangurinn er ekki að brjóta sálina niður heldur að umbreyta henni. Smám saman verður kærleikur Guðs svo ráðandi að maðurinn elskar ekki lengur aðeins með eigin mætti heldur tekur þátt í elsku Guðs sjálfs. Þar er komin hin djúpa ummyndun sem öll bókin stefnir að.
Ávöxtur hinnar myrku nætur
Þótt hin myrka nótt einkennist af þurrki, óvissu og sársauka er hún aldrei markmið í sjálfri sér. Markmið Guðs er ávallt líf, frelsi og kærleikur. Þegar hreinsunarverki hans lýkur stendur sálin eftir með nýtt hjarta. Hún hefur lært að reiða sig ekki lengur á eigin styrk, skilning eða andlegar upplifanir heldur á Guð einn. Auðmýktin verður dýpri, friðurinn traustari og kærleikurinn óeigingjarnari. Sálin leitar ekki lengur fyrst og fremst eftir því sem Guð gefur heldur eftir Guði sjálfum. Þess vegna verður hún einnig frjálsari gagnvart sjálfri sér og hinu skapaða. Hún hefur smám saman verið leyst undan þeim ósýnilegu böndum sem bundu hana við eigið sjálf og getur nú elskað af meiri hreinleika en áður.
Jóhannes lýsir þessari umbreytingu með orðum sem eru bæði djúp og ljóðræn. Hin myrka nótt, sem í upphafi virtist vera myrkur og missir, verður að lokum „ljúfari en dagur“, því hún hefur leitt sálina inn í kærleikssameiningu við Guð. Þar finnur maðurinn ekki aðeins frið heldur verður hann sjálfur mótaður af lífi Guðs. Vilji hans samræmist vilja Guðs, kærleikur hans verður þátttaka í kærleika Guðs og allt líf hans öðlast nýja stefnu. Þetta er hinn endanlegi ávöxtur hinnar myrku nætur: ekki að maðurinn verði fullkominn af eigin mætti heldur að Guð fái að lifa og starfa í honum með sífellt meiri fyllingu. Þar með nær sálin því takmarki sem allt ritið hefur stefnt að frá fyrstu síðu – hinni fullkomnu kærleikssameiningu við Guð.
Hvað getum við lært af heilögum Jóhannesi af Krossi?
Þótt Hin myrka nótt sálarinnar hafi verið skrifuð á sextándu öld talar hún með ótrúlegum hætti inn í líf kristinna manna á okkar tímum. Flestir þekkja tímabil þar sem bænin verður þurr, Guð virðist þegja og trúin veitir ekki sömu huggun og áður. Okkur hættir þá til að halda að eitthvað sé að, að við höfum brugðist eða að Guð hafi fjarlægst okkur. Jóhannes kennir okkur að slík reynsla þarf ekki að vera merki um afturför. Hún getur verið merki um að Guð sé að kalla okkur til meiri þroska. Hann kennir okkur að halda áfram að biðja, halda áfram að treysta og halda áfram að elska, jafnvel þegar við finnum ekkert sem styður okkur nema trúna eina. Það er einmitt þá sem trúin verður hreinust og kærleikurinn óeigingjarnastur.
Kenning Jóhannesar af Krossi er jafnframt áminning um að heilagleikinn snýst ekki fyrst og fremst um óvenjulegar andlegar upplifanir. Hann var sjálfur tortrygginn gagnvart sýnum, opinberunum og öðrum yfirnáttúrulegum fyrirbærum ef þau beindu athyglinni frá Guði sjálfum. Markmiðið er ekki að safna trúarreynslu heldur að elska Guð af öllu hjarta og láta hann móta líf okkar. Þess vegna verður hin myrka nótt, þrátt fyrir allt myrkrið sem nafnið gefur til kynna, að lokum vitnisburður um von. Guð yfirgefur aldrei þá sem leita hans í einlægni. Hann leiðir þá stundum um vegi sem þeir skilja ekki, en ætíð í þeim tilgangi að gera þá hæfari til að endurspegla kærleika sinn í heiminum. Það er sú von sem hefur gert rit heilags Jóhannesar af Krossi að einni af sígildum perlum kristinnar andlegrar arfleifðar.
Lokaorð
Hin myrka nótt sálarinnar er ekki auðveld bók. Hún krefst þolinmæði og íhugunar og lesandinn finnur fljótt að heilagur Jóhannes af Krossi skrifar ekki um kenningar sem hann hefur lært úr bókum heldur um veg sem hann hefur sjálfur gengið. Orð hans eru mótuð af eigin reynslu af þjáningu, einangrun og djúpri bæn. Þess vegna hafa þau talað til kristinna manna í meira en fjögur hundruð ár. Þau minna okkur á að Guð vinnur oft sitt mesta verk í kyrrðinni, þegar okkur finnst við hvorki sjá hann né skynja nærveru hans. Það sem virðist vera myrkur getur reynst ljós sem er of bjart fyrir mannleg augu.
Í samfélagi sem metur árangur, upplifun og sýnilegan vöxt er boðskapur Jóhannesar af Krossi bæði krefjandi og frelsandi. Hann kennir okkur að dýpsta trúin byggist ekki á því sem við finnum heldur á því sem við treystum. Þegar allar ytri stoðir bresta getur Guð sjálfur orðið undirstaða lífs okkar. Þá verður hin myrka nótt ekki lengur tákn ótta heldur vonar, því handan hennar bíður sú kærleikssameining sem Guð hefur frá upphafi ætlað hverri mannssál. Og þá skiljum við loks hvers vegna Jóhannes gat ort þessi orð sem eru meðal hinna fegurstu í allri kristinni trúararfleifð:
Ó nótt sem leiddi mig!
Ó nótt ljúfari en dagur!
Ó nótt sem sameinaði
hina elskuðu Ástvininum
og breytti henni í hinn Elskaða!