 |
| Uppnumning Maríu meyjar til himna |
Hátíð uppnumningar hinnar heilögu Maríu meyjar til himna var þegar haldin hátíðleg 15. ágúst á 5. öld. Í austri var hún kölluð Dormition – „hinn heilagi svefn Maríu“ – en í vestri var litið á hana sem „fæðingardaginn til himna“. Í Róm hófst þessi hátíð um miðja 7. öld. Hún hlaut hins vegar sitt endanlega form 1. nóvember 1950 þegar Píus páfi XII lýsti yfir og skilgreindi sem guðlega opinberaðan trúarlærdóm að hin óflekkaða Móðir Guðs, María mey, hafi að loknu jarðlífi sínu verið numin í líkama og sálu til himna.
Þessi yfirlýsing er djúpt tengd því sem við segjum í Postullegu trúarjátningunni: „upprisu holdsins og eilíft líf“. Í Maríu er þetta loforð Guðs þegar uppfyllt – hún er „tákn vissrar vonar og huggunar“ fyrir alla þjóð Guðs. Þar sem dauðinn og spilling holdsins eru afleiðingar syndarinnar, þótti við hæfi að hin syndlausa móðir frelsarans yrði ekki látin lúta þessum lögmálum. Hún, sem móðir Jesú, hefur nú hlutdeild í þeirri dýrð sem Sonur hennar opinberaði í upprisu sinni
Hátíðin bendir þannig til þess að eitt okkar, sem er mannlegt og holdsins sköpuð vera, sé þegar til staðar á himnum. Með henni og eins og hún, munum við líka eiga heima þar ef við stöndum Drottni nær í trú og kærleika. Helgitextar dagsins leiða okkur ekki aðeins til íhugunar heldur einnig til bænar. Guðsorðið úr Opinberunarbókinni (11:19A;12:1-6A;10AB) og Lúkasarguðspjalli (Lk 1, 39-56) beinir sjónum okkar að kærleika Guðs sem frá kynslóð til kynslóðar sýnir miskunn sína, einkum hinum smæstu og fátæku. María er hin nýja sáttmálsörk og kona sem fæðir stjórnanda þjóðanna, með henni kemur hjálpræðið og ríki hins Smurða. Hún er meistaraverk náðarinnar, tákn þess að í henni hefur Guð „séð allt sem hann gerði og það var harla gott“ (1Mós 1,31).
Kennisetning uppnumningarinnar er ekki boð um að líta frá jörðinni, heldur hvatning til að lifa hér og nú með augun fest á lokamarkmiðinu, föðurlandi okkar á himnum. Þannig erum við kölluð til að endurspegla lofsöng Maríu, Magnificat í lífi okkar: að gleðjast yfir miskunn Guðs og veita athygli þeim sem á vegi okkar verða, einkum hinum veiku og varnarlausu.
Helgisögn austurkirkjunnar
Í austri lifir helgisögn um síðustu stundir Maríu, móður Drottins. Postularnir söfnuðust að gröf hennar og héldu þar vöku í þrjá daga. Tómas postuli var fjarverandi þegar hún „sofnaði“ í Drottni og kom ekki fyrr en á þriðja degi. Hann bað þá félaga sína að opna gröfina svo hann mætti kveðja hana í síðasta sinn. Þegar gröfin var opnuð reyndist hún tóm, og postularnir skildu af því að María hefði verið tekin upp til himna í líkama sínum og sálu. Þessi frásögn er sögð í mörgum rétttrúnaðarkirkjum og er rifjuð upp í helgihaldi Dormition-hátíðarinnar.
Í sumum útgáfum sögunnar birtist María Tómasi í dýrð sinni og gefur honum belti sitt (gyrðil) sem tákn og staðfestingu þess sem gerst hafði. Þessi „gyrðill Maríu“ er heiðraður sem helgur gripur í austri (kallaður Cincture eða Zoni of the Theotokos – „belti Guðsmóðurinnar“) og hefur einnig verið varðveittur í vestri, til dæmis í dómkirkjunni í Prato á Ítalíu. Í myndlist miðalda og endurreisnar er atvikið oft sýnt: tóma gröfin, blómin sem spruttu þar, og Tómas sem tekur á móti beltinu úr höndum Maríu.
Íhugun kirkjunnar yfir þessari hefð er tvíþætt: annars vegar er hún trúarjátning á því að líkami og sál mannsins eigi fyrir sér dýrð í Kristi, og hins vegar huggun í því að ein af sköpuðum verum Guðs – María – sé þegar komin alla leið heim. Þannig tengist helgisögnin um tómu gröfina og beltið boðskap og guðspjalli dagsins sem kemur fram í Lofsöng Maríu (Magnificat): Guð upphefur hina smæstu og sýnir miskunn sína frá kynslóð til kynslóðar.
Guðspjallið og íhugun úr Lectio Divina – Lúk 1, 39–56
Guðspjall hátíðarinnar segir frá ferð Maríu frá Nasaret til fjalllendisins, um fimmtíu kílómetra leið, til að heimsækja frænku sína Elísabetu. Kirkjufaðirinn Ambrósíus bendir á að María hafi ekki lagt af stað í efa eða óöryggi heldur í gleði og með eldmóði, knúin áfram af kærleika og innri fögnuði. Náð Heilags Anda þekkir ekki seinlæti. Með Maríu fer Jesús sjálfur, enn í móðurlífi, þangað sem þörf er fyrir hjálp.
Við komu hennar tekur barnið viðbragð í móðurlífi Elísabetar – það er ekki aðeins líkamleg hreyfing fóstursins, heldur gleðiviðbragð, gleðidans, eins konar lotning Jóhannesar skírara fyrir Messíasi. Elísabet skynjar þessa náð og blessar Maríu: „Blessuð ert þú meðal kvenna og blessaður er ávöxtur lífs þíns!“ Hún viðurkennir Maríu ekki aðeins sem móður Drottins heldur sem þá sem trúir orði hans og svarar með kærleiksríku „já“.
Í Magnificat lýsir María sjálfri sér sem einni af anawim – hinum fátæku Guðs – sem setja alla von sína og traust á hann. Hún lofar Guð fyrir stórvirki hans, ekki aðeins í eigin lífi heldur í lífi allrar sköpunar. Guð reisir hina smæstu og fellir hina hrokafullu. Þessi lofgjörð er vitnisburður um að raunveruleg gleði og sönn blessun fæðast af því að gefa, að missa til þess að öðlast, og lifa í gjafmildi og kærleika.
Hátíð uppnumningarinnar minnir okkur á að líf Maríu – frá fátækum þjóni Drottins til uppnuminnar drottningar himinsins – er ferðalag trúar, vonar og kærleika. Hún gengur á undan okkur á þeirri leið sem öll sköpun er kölluð til að fylgja: leiðinni til eilífs lífs í samfélagi við Guð.
Með Syninum í sigri yfir dauðanum
Í leskafla tíðabænabókarinnar á hátíð uppnumningarinnar er gripið til orða úr Munificentissimus Deus, postullegri tilskipun Píusar XII. Þar er lögð áhersla á að uppnumning Maríu sé ekki aðeins sú trú að líkami hennar hafi verið varðveittur frá rotnun. Hátíðin boðar miklu meira: sigur yfir dauðanum og hlutdeild hennar í dýrð hins upprisna Krists.
Píus XII byggir þar á langri hefð kirkjufeðranna. Heilagur Jóhannes frá Damaskus (um 675–749), einn fremsti guðfræðingur austurkirkjunnar á 8. öld, tengir uppnumninguna við allt líf Maríu og náðargjafir hennar. Sú sem bar Skaparann í líkama sínum, fæddi hann og nærði, sú sem stóð undir krossinum og horfði á Son sinn deyja, skyldi einnig fá að sjá hann í dýrð Föðurins. Með fögrum orðum segir hann að „nauðsynlegt“ hafi verið að Móðir Guðs fengi að eiga hlut í því sem tilheyrði Syninum. Uppnumningin verður þannig ekki einangraður atburður við lok ævi Maríu heldur fullkomnun þeirrar einingar við Krist sem einkenndi allt líf hennar.
Sama hugsun birtist hjá heilögum Germanusi frá Konstantínópel (um 640–733), patríarka borgarinnar á árunum 715–730. Hann horfir sérstaklega til líkama Maríu: líkamans sem varð hús Guðs þegar Orðið varð hold. Sá líkami er ekki fyrirlitinn eða skilinn eftir heldur tekinn inn í dýrð Guðs. Hér birtist ein dýpsta merking hátíðarinnar. Kristindómurinn boðar ekki aðeins hjálpræði sálarinnar heldur upprisu holdsins. Mannslíkaminn tilheyrir sköpun Guðs og er kallaður til dýrðar.
Píus XII tengir þetta síðan við forna mynd kirkjufeðranna af Maríu sem hinni nýju Evu. Eins og Kristur er hinn nýi Adam, sem sigrar þar sem hinn fyrri Adam féll, stendur María við hlið hans í sögu hjálpræðisins, þó ávallt undirgefin honum og náð hans. Þar sem sigur Krists er sigur yfir bæði synd og dauða verður uppnumning Maríu sýnilegt tákn þess að sá sigur nær einnig til hennar allrar – líkama og sálar.
Þess vegna varpar hátíðin ljósi langt út fyrir persónu Maríu. Í henni sjáum við fyrirheit um það sem Guð ætlar öllum þeim sem tilheyra Kristi. Páll postuli segir: „Þegar hið dauðlega íklæðist ódauðleikanum þá mun rætast orð það sem ritað er: Dauðinn er uppsvelgdur í sigur.“ Í Maríu sjáum við þegar bjarma þess sigurs sem kirkjan væntir við upprisu dauðra. Hún gengur á undan, en vonin sem uppnumning hennar boðar er einnig okkar von: að það sem er dauðlegt verði íklætt ódauðleika og öll manneskjan, líkami og sál, fái að eiga hlut í dýrð hins upprisna Krists.
Bæn
Almáttugi eilífi Guð,
þú valdir hina heilögu Maríu mey
til að verða móður Sonar þíns
og hina nýju sáttmálsörk,
þar sem hið eilífa Orð tók sér hold.
Þú tókst hana að loknu jarðlífi hennar
á líkama og sál til himneskrar dýrðar
og gerðir hana að tákni
vissrar vonar og huggunar fyrir oss.
Gef oss, fyrir fyrirbæn hennar,
að hjörtu vor megi verða sáttmálsarkir orðs þíns,
þar sem vér tökum við Kristi í trú,
varðveitum orð hans í kærleika
og berum nærveru hans með oss
til þeirra sem verða á vegi vorum.
Kenn oss, að fordæmi Maríu,
að svara köllun þinni með trú
og hraða oss til þjónustu
þar sem þörfin er mest.
Lát lofsöng hennar verða að lofsöng vorum,
svo að vér gleðjumst yfir miskunn þinni,
stöndum með hinum smæstu og varnarlausu
og treystum því að þú upphefur hina lítilmótlegu.
Styrk oss í voninni um upprisu líkamans
og eilíft líf hjá þér,
svo að vér megum að loknu jarðlífi voru
eiga hlut í dýrð hins upprisna Krists
ásamt Maríu og öllum þínum heilögu.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.
--
Helstu heimildir
Solemnity of the Assumption of the Blessed Virgin Mary: https://www.vaticannews.va/en/liturgical-holidays/solemnity-of-the-assumption-of-the-blessed-virgin-mary.html
Lectio Dvina: https://ocarm.org/en/prayer/lectiodivina
Tíðabænabókin: https://www.breviar.sk/is