 |
| Heilagur Jóhannes Fisher kardínáli og píslarvottur |
Heilagur Jóhannes Fisher (1469–1535) var biskup í Rochester, kardínáli og einn merkasti kirkjuleiðtogi Englands á tímum Hinriks VIII konungs. Hann var lærður guðfræðingur, háskólamaður, umbótamaður og dyggur hirðir sem naut mikillar virðingar bæði meðal almennings og fræðimanna. Þegar konungurinn krafðist þess að kirkjan í Englandi viðurkenndi hann sem æðsta höfuð kirkjunnar neitaði Fisher að fórna sannfæringu sinni. Fyrir það missti hann frelsi sitt og að lokum lífið. Hann dó sem píslarvottur fyrir trú sína.
Fræðimaður, kennari og biskup
Jóhannes fæddist árið 1469 í Beverley í Yorkshire á Englandi. Hann missti föður sinn ungur og hóf nám við Cambridge-háskóla aðeins fjórtán ára gamall. Hann skaraði fljótt fram úr í námi og varð síðar bæði rektor og varakanslari háskólans.
Mikilvægur þáttur í starfi hans var samstarf við Margréti Beaufort, móður Hinriks VII konungs og ömmu Hinriks VIII. Hún var ein ríkasta og áhrifamesta kona Englands og studdi af rausn menntastarf við Cambridge-háskóla. Með stuðningi hennar vann hann að uppbyggingu háskólans, stofnaði námsstyrki og studdi stofnun Christ's College og St John's College. Á þessum tíma voru klassísk fræði á undanhaldi í Englandi, en Fisher stuðlaði að endurvakningu þeirra með því að koma kennslu í grísku og hebresku á laggirnar og laða til landsins fremstu fræðimenn Evrópu, þar á meðal Erasmus frá Rotterdam.
Árið 1504 var hann skipaður biskup í Rochester. Þótt biskupsdæmið væri eitt hið smæsta á Englandi sinnti hann því af mikilli alúð. Hann heimsótti söfnuði sína reglulega, styrkti fátæka, annast sjúka og lagði áherslu á góða menntun presta. Samhliða þessu hélt hann áfram fræðastörfum sínum og skrifaði fjölmörg rit.
Vörður trúarinnar
Þegar kenningar Marteins Lúthers fóru að breiðast út í Evrópu varð Fisher einn helsti málsvari kaþólskrar trúar í Englandi. Hann skrifaði nokkur áhrifamikil rit til varnar trú kirkjunnar og var meðal fyrstu guðfræðinga sem svöruðu nýju kenningunum með skipulegum hætti.
En hann var ekki aðeins gagnrýnandi annarra. Fisher var einnig umbótamaður innan kirkjunnar sjálfrar. Hann gagnrýndi veraldarhyggju og slakan aga meðal sumra kirkjuleiðtoga og kallaði eftir endurnýjun kirkjulífsins löngu áður en klofningurinn varð.
Árekstur við konunginn
Mesta prófraun lífs hans kom þegar Hinrik VIII vildi skilja við Katrínu af Aragóníu drottningu og kvænast Önnu Boleyn. Fisher var einn af fáum biskupum sem stóðu opinskátt með drottningunni og héldu því fram að hjónaband hennar og konungs væri gilt.
Þegar konungurinn lýsti sig síðar æðsta höfuð kirkjunnar í Englandi neitaði Fisher að samþykkja það. Hann taldi að slíkt vald tilheyrði páfanum einum og að samviskan leyfði honum ekki að segja annað.
Af þessum sökum var hann handtekinn og settur í Tower-fangelsið í London árið 1534. Þar sat hann við afar erfiðar aðstæður. Þótt hann væri orðinn veikburða og gamall maður neitaði hann að gefa eftir.
Umbætur án klofnings
Þegar rætt er um átökin sem leiddu til ensku siðaskiptanna er stundum látið eins og valið hafi staðið á milli umbóta og óbreytts ástands. Líf Jóhannesar Fisher sýnir að svo var ekki. Hann sá vel að kirkjan þurfti endurnýjunar við og gagnrýndi opinskátt veraldarhyggju og slakan aga meðal kirkjuleiðtoga. Hann taldi þó að umbætur yrðu að byggjast á trúfesti við kirkjuna og einingu hennar.
Þess vegna er merkilegt að sami maðurinn sem kallaði eftir endurnýjun varð síðar einn ákveðnasti andstæðingur klofningsins við Róm. Í hans augum var ekki verið að velja milli umbóta og stöðnunar, heldur milli umbóta innan kirkjunnar og aðskilnaðar frá henni. Fyrir þá sannfæringu var hann reiðubúinn að fórna bæði stöðu sinni og lífi.
Kardínáli í fangelsi
Á meðan Fisher sat í fangelsi skipaði páfi Páll III hann kardínála. Von páfans var sú að þessi heiður myndi vernda hann gegn aftöku. Hinrik VIII brást hins vegar við með reiði og sagði að páfinn gæti sent honum kardínálahatt, en hann myndi sjá til þess að enginn höfuðkúpa yrði eftir til að bera hann. Réttarhöldin yfir Fisher voru í raun formsatriði. Hann var fundinn sekur um landráð og dæmdur til dauða.
Það er auðvelt að sjá Jóhannes Fisher í skugga heilags Tómasar More vegna þess að More er miklu þekktari í almennri menningu, ekki síst vegna bókarinnar og kvikmyndarinnar A Man for All Seasons. En sögulega séð var Fisher ekki aukapersóna í sögu More. Þvert á móti var hann einn virtasti biskup Englands, þekktur fræðimaður og kardínáli.
Raunar mætti færa rök fyrir því að Fisher hafi verið sá sem tók meiri áhættu. Hann var biskup og sat í lávarðadeildinni. Hann mótmælti konunginum opinberlega á kirkjuþingum og í stjórnmálum löngu áður en margir aðrir þorðu því. Hann stóð nær eldlínunni en flestir.
Píslarvættið
Að morgni 22. júní 1535 var Jóhannes Fisher leiddur til aftökustaðar á Tower Hill í London. Hann var þá orðinn svo veikburða af fangelsisvistinni að hann þurfti aðstoð til að komast leiðar sinnar.
Vitni sögðu að hann hefði verið óvenju rólegur. Áður en hann lagði höfuðið á höggstokkinn lýsti hann því yfir að hann væri að deyja fyrir trú Krists og fyrir heilaga kaþólsku kirkju hans. Síðan bað hann sálmaversið:
„Í þínar hendur fel ég anda minn, Drottinn.“
Með einu höggi var hann hálshöggvinn.
Fimm dögum síðar gekk vinur hans, heilagur Tómas More, sömu leið.
Tilvitnun
„Kristur stofnaði kirkju sína á traustum grunni. Þótt stormar blási og öldur skelli á henni mun hún ekki farast, því Kristur sjálfur er með henni.“
— Heilagur Jóhannes Fisher
Lærdómur
Heilagur Jóhannes Fisher minnir okkur á að samviskan er ekki til sölu. Hann reyndi eftir fremsta megni að forðast átök en neitaði að segja ósatt þegar sannleikurinn var í húfi. Í heimi þar sem þrýstingur samfélagsins getur freistað fólks til málamiðlana minnir hann á að stundum er hægt að vera bæði gagnrýninn og trúfastur á sama tíma. Hann gagnrýndi ýmislegt sem betur mátti fara í kirkjunni, en taldi að lausnin væri ekki að yfirgefa hana. Það er kannski ein af ástæðunum fyrir því að minning hans lifir enn nær fimm hundruð árum síðar.
Bæn
Almáttugi Guð,
þú gafst heilögum Jóhannesi Fisher hugrekki til að standa fastur í trú sinni jafnvel frammi fyrir dauðanum. Veittu okkur þá náð að fylgja samvisku okkar af trúmennsku og bera vitni um sannleikann með kærleika og festu. Fyrir Krist, Drottin vorn. Amen.