 |
| Páll páfi VI |
Minning Páls páfa VI í Árbók Kaþólsku kirkjunnar á Íslandi er stjörnumerkt sem merkir að hún er svokölluð memoria ad libitum, valfrjáls minning. Það merkir að kirkjan leggur ekki skyldu á presta eða söfnuði að halda hana, heldur gefur frelsi til að minnast hans eða láta minningu dagsins víkja fyrir öðru efni.
Það er athyglisvert í ljósi þess að Páll VI er einn áhrifamesti páfi 20. aldarinnar. Hann lauk Öðru Vatíkanþinginu, opnaði páfadóminn fyrir heiminum með ferðalögum sínum og hafði mikil áhrif á þróun kirkjunnar á umbrotatímum. Um leið er arfleifð hans enn rædd og metin, ekki síst vegna hirðisbréfsins Humanae Vitae.
Kannski hæfir valfrjáls minning honum því vel. Hún gefur rými bæði fyrir virðingu og umhugsun. Kirkjan minnist hans sem heilags manns, en hún neyðir engan til að gera það án þess að íhuga jafnframt þá flóknu sögu og þær spurningar sem enn fylgja nafni hans.
Æviágrip
Páll VI páfi fæddist sem Giovanni Battista Montini í Concesio nálægt Brescia á Ítalíu 26. september 1897. Hann var sonur Giorgio Montini, lögfræðings og blaðamanns, og eiginkonu hans Giudittu Alghisi. Vegna veikrar heilsu naut hann að hluta til heimakennslu á bernskuárum sínum.
Hann var vígður til prests árið 1920 og hóf skömmu síðar störf í þjónustu Páfastóls. Hann starfaði um áratugaskeið á ríkisritaraskrifstofu Páfagarðs og varð einn af nánustu samstarfsmönnum páfanna Píusar XI og Píusar XII. Á árum síðari heimsstyrjaldarinnar tók hann þátt í hjálparstarfi fyrir flóttamenn og gyðinga sem leituðu undan ofsóknum nasista. Hann vann einnig að því að tengja saman fjölskyldur sem höfðu misst samband við ástvini sína í óreiðu stríðsins.
Árið 1954 var hann skipaður erkibiskup í Mílanó. Þar vakti hann athygli fyrir að leita sérstaklega til verkafólks og þeirra sem höfðu fjarlægst kirkjuna. Hann heimsótti verksmiðjur og vinnustaði og lagði áherslu á að kirkjan yrði að mæta fólki þar sem það lifði og starfaði. Hann var stundum kallaður „erkibiskup verkamannanna“.
Jóhannes XXIII páfi gerði hann að kardínála árið 1958. Þegar Jóhannes lést árið 1963 var Montini kjörinn páfi og tók sér nafnið Páll VI.
Meginverkefni hans varð að leiða Annað Vatíkanþingið til lykta. Hann stýrði síðustu þremur þinglotunum og fylgdi síðan eftir framkvæmd ákvarðana þess. Hann lagði áherslu á samræðu kirkjunnar við samtímann, einingu kristinna manna og frið milli þjóða.
Páll VI varð jafnframt fyrsti páfinn á nýöld sem ferðaðist reglulega um heiminn. Hann heimsótti meðal annars Landið helga, Indland, Filippseyjar, Afríku, Ástralíu og Bandaríkin. Árið 1965 ávarpaði hann Sameinuðu þjóðirnar og flutti hið fræga friðarákall sitt: „Aldrei aftur stríð!“ Hann stofnaði einnig Alþjóðlegan friðardag kirkjunnar. Páll VI lést í Castel Gandolfo 6. ágúst 1978. Frans páfi lýsti hann sælan árið 2014 og tók hann í tölu heilagra 14. október 2018.
Páfinn sem lauk Vatíkanþinginu
Þegar Páll VI tók við embætti stóð Annað Vatíkanþingið yfir. Hann tók við verkefni sem annar hafði hafið og þurfti að leiða það til lykta á tíma þegar miklar væntingar og áhyggjur bærðust innan kirkjunnar. Margir sjá stærsta framlag hans í því að hafa haldið saman ólíkum sjónarmiðum á umbrotatímum. Hann reyndi að leiða kirkjuna inn í nýja tíma án þess að slíta hana frá rótum sínum.
Frans páfi kallaði hann síðar „stýrimann kirkjuþingsins“. Hvort sem menn eru sammála öllum ákvörðunum hans eða ekki verður ekki neitað að hann gegndi lykilhlutverki á einu mikilvægasta tímabili í sögu kaþólsku kirkjunnar á 20. öld.
Humanae Vitae og spurningin um mörk kennivaldsins
Þegar rætt er um arfleifð Páls VI er erfitt að minnast ekki á hirðisbréfið Humanae Vitae frá árinu 1968. Í því staðfesti hann hefðbundna afstöðu kirkjunnar til getnaðarvarna. Það sem vakti sérstaka athygli var ekki aðeins niðurstaðan heldur einnig orðalagið. Í latneska frumtextanum eru getnaðarvarnir sagðar intrinsece inhonestae – rangar í sjálfum sér:
„Quapropter erret omnino, qui arbitretur coniugalem actum, sua fecunditate ex industria destitutum, ideoque intrinsece inhonestum, fecundis totius coniugum vitae congressionibus comprobari posse.“
eða á íslensku:
„Þess vegna villist sá algerlega sem heldur að hjúskaparathöfn, sem vísvitandi hefur verið svipt frjósemi sinni og er því í sjálfri sér siðferðilega röng, geti réttlæst af frjósömum hjúskaparsamförum í heildarsamhengi hjónalífsins."
Þar með varð málið ekki aðeins spurning um hugsjón eða ráðleggingu heldur um siðferðileg boð. Fyrir marga kaþólikka hafði þetta víðtækar afleiðingar. Málefni sem áður höfðu að mestu verið talin til einkalífs hjóna urðu nú hluti af umræðum um samvisku, synd og skriftir. Þar vaknaði spurning sem enn hefur ekki horfið: Hversu langt á kirkjulegt kennivald að ná inn í hið persónulega líf hjóna í gegnum skriftastólinn?
Athyglisvert er að Humanae Vitae hafnaði ekki fjölskylduáætlunum sem slíkum. Páll VI viðurkenndi að hjón gætu haft réttmætar ástæður til að fresta barneignum. Ágreiningurinn snerist fremur um að hann taldi aðeins náttúrulegar aðferðir samrýmast siðferðiskenningu kirkjunnar, en hafnaði tilbúnum getnaðarvörnum.
Fáir efast um rétt kirkjunnar til að kenna um hjónaband, trúfesti og virðingu fyrir lífinu. Deilurnar hafa fremur snúist um hvort trúarleiðtogar eigi að skilgreina með svo afdráttarlausum hætti hvaða leiðir hjón megi eða megi ekki fara þegar þau takast á við flóknar aðstæður fjölskyldulífsins. Umræðan hefur staðið í nærri sex áratugi og sýnir engin merki þess að vera á enda.
Ábyrgð gagnvart hinu brothætta fólki
Í þessari umræðu gleymist stundum að kirkjan talar ekki aðeins við guðfræðinga, biskupa og fræðimenn. Meðal þeirra sem koma í kirkjuna er fólk sem hefur orðið fyrir áföllum í hinum veraldlega heimi, misst fótfestuna, leitar uppruna síns í rótleysi samtímans, glímir við sorg eða sektarkennd eða er að reyna að byggja líf sitt upp á ný og sækist eftir stöðugleika, leiðsögn og festu.
Þessar persónur geta verið sérlega móttækilegar fyrir orðum trúarleiðtoga. Þau vilja gera rétt. Þau vilja hlýða Guði eins vel og þau geta. Þess vegna fylgir kirkjulegri leiðsögn mikil ábyrgð. Því afdráttarlausari sem kenning er, þeim mun meiri verður ábyrgð þeirra sem kenna hana. Þegar trúarleiðtogar tala inn á viðkvæmt svið eins og hjónaband, kynlíf og barneignir eru þeir ekki aðeins að setja fram hugmyndir heldur geta þeir haft áhrif á ákvarðanir sem móta líf fólks ævina á enda.
Þetta er ein ástæða þess að umræðan um Humanae Vitae hefur aldrei horfið. Hún snýst ekki aðeins um kenningar heldur einnig um það hvernig kirkjan beitir því valdi sem henni er treyst fyrir gagnvart samvisku fólks.
Athyglisverð þögn
Við undirbúning þessa pistils vakti það athygli mína að hvorki í opinberu æviágripi Páfagarðs sem birt var í tengslum við blessunar- og dýrlingatöku Páls VI né í prédikun Frans páfa við dýrlingatökuna árið 2018 er minnst á Humanae Vitae. Þar er hins vegar lögð áhersla á hjálparstarf hans á stríðsárunum, þjónustu hans við verkafólk, leiðsögn hans á Vatíkanþinginu, friðarstarf hans og viðleitni hans til að efla einingu kristinna manna.
Það er skiljanlegt að Páfagarður vilji draga fram það sem hann telur sterkustu þætti í arfleifð Páls VI. Samt er erfitt að komast hjá þeirri spurningu hvort hægt sé að skilja sögu hans án þess að ræða það skjal sem hafði hvað mest áhrif á daglegt líf kaþólskra hjóna?
Kirkjan hefur aldrei kennt að dýrlingar séu óskeikulir og ekki páfar heldur í einstökum bréfum sínum. Heilagur Bernharður frá Clairvaux hvatti af einlægri sannfæringu til annarrar krossferðarinnar sem lauk með hörmungum. Kirkjan hefur ekki þagað yfir þeim þætti í sögu hans heldur viðurkennt hann sem hluta af arfleifð hans. Þess vegna kann sumum að þykja athyglisvert að Humanae Vitae, eitt áhrifamesta og umdeildasta skjal páfadóms Páls VI, skuli vera fjarverandi í opinberri kynningu hans við dýrlingatökuna. Saga Páls VI verður ekki dregin saman í eina ákvörðun eða eitt skjal en á sama tíma er erfitt að skilja manninn og arfleifð hans ef því er sleppt sem hafði hvað víðtækust áhrif á líf venjulegs kirkjufólks. Þögnin segir hér meira en mörg orð.
Persónuleg ákvörðun páfa
Eitt atriði sem stundum gleymist í umræðunni um Humanae Vitae er að skjalið var ekki niðurstaða kirkjuþings. Það var heldur ekki sett fram sem óskeikul ex cathedra skilgreining. Um var að ræða heimsbréf Páls VI sjálfs.
Áður en bréfið var birt höfðu sérstakar nefndir á vegum Páfastóls rannsakað málið um árabil. Meirihluti ráðgjafa taldi að mögulegt væri að endurskoða fyrri afstöðu kirkjunnar. Páll VI komst hins vegar að annarri niðurstöðu og birti hana í Humanae Vitae árið 1968.
Þess vegna líta sumir á skjalið sem dæmi um hugrekki páfa sem stóð gegn straumum samtímans. Aðrir líta á það sem persónulega ákvörðun sem hafði áhrif á líf milljóna manna án þess að byggjast á samstöðu kirkjuþings eða óskeikulli skilgreiningu kirkjunnar.
Lærdómur
Kirkjan sem gleymir ekki ætti ekki að velja sér þægilegar minningar og vona að annað gleymist í fari heilags fólks og fyrirmynda. Ef minning Páls VI á að vera lifandi þarf hún að taka til alls mannsins, bæði þess sem margir dást að og þess sem enn vekur spurningar. Að öðrum kosti verður minningin ekki vitnisburður um söguna heldur aðeins glansmynd sem síðari tímar kjósa að draga upp.
Bæn
Guð, þú sem leiðir kirkju þína í gegnum ólíka tíma og aðstæður, gef okkur visku til að greina milli þess sem er eilíft og þess sem er bundið sínum tíma. Kenndu okkur að leita sannleikans af auðmýkt, bera ábyrgð af kærleika og lifa trú okkar af heilindum.
Fyrir Krist, Drottin vorn.
Amen.