 |
| „Í söknuði og von felum við ástvini okkar miskunn Guðs - lýs milda ljós“ |
Í nóvember heimsækir fólk leiði ástvina sinna, kveikir ljós og biður fyrir þeim sem eru látnir. Í kaþólsku kirkjunni tengist þessi minning sérstaklega allra sálna messu hinn 2. nóvember. Um þetta leyti er einnig minnt á að hinir trúuðu geti, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, öðlast aflát sem kemur hinum látnu til góða. Kaþólska kirkjan á Íslandi birti leiðbeiningar um það nú í lok október. [1]
Sumum kann að koma þetta á óvart. Voru aflát og aflátsbréf ekki fyrir löngu afnumin? Var þetta ekki kerfið sem gerði fólki kleift að kaupa sér fyrirgefningu og varð Marteini Lúther tilefni til að rísa gegn kirkjunni? Í opinberri umræðu er orðið „aflátsbréf“ gjarnan notað þegar grunur leikur á að menn vilji greiða sig frá ábyrgð. Líkingin á að skýra málið án frekari orða. En þá er vert að staldra við og spyrja hvort sagan að baki henni sé jafn einföld og orðnotkunin gefur til kynna.
Til að skilja aflátið þarf fyrst að greina það frá syndaaflausn. Samkvæmt kaþólskri kenningu er aflát eftirgjöf tímalegrar refsingar vegna synda sem þegar hafa verið fyrirgefnar. Aflát er því ekki leið til að kaupa fyrirgefningu, né heimild til að halda áfram syndugu líferni. Það gerir ráð fyrir sátt við Guð. „Tímaleg refsing“ er hér guðfræðilegt hugtak sem þarf að skilja í samhengi við hreinsun mannsins og afleiðingar syndarinnar. Trúfræðslurit kirkjunnar varar við að líta á þessa refsingu sem hefnd sem Guð leggur utan frá á manninn. [2]
Hversdagslegt dæmi getur hjálpað. Sá sem brýtur rúðu getur beðist fyrirgefningar og fengið hana. Samt þarf að gera við rúðuna. Sá sem svíkur traust annars getur hlotið fyrirgefningu, en þarf eftir sem áður að læra heiðarleika og byggja traustið upp að nýju. Dæmin eru ekki tæmandi skýring á afláti. Þau sýna þó hvers vegna fyrirgefning og lækning afleiðinga brots eru ekki alveg sami hluturinn. Aflát afnemur heldur ekki skyldu til að bæta öðrum tjón.
Jóhannes Páll II útskýrði þetta árið 1999 með því að leggja áherslu á endurnýjun mannsins. Sá sem hefur sæst við Guð getur enn verið mótaður af afleiðingum syndarinnar og þurft að vaxa í kærleika. Aflátið tilheyrir, samkvæmt þessum skilningi, hjálp kirkjunnar á þeirri leið. Það er ekki undanþága frá afturhvarfi. Páfinn varaði sérstaklega við þeirri hugsun að ytri athafnir einar og sér nægðu. [3]
Þetta skýrir líka tengslin við bæn fyrir látnum. Í kaþólskri trú rofnar samfélag hinna trúuðu ekki við dauðann. Kirkjan biður fyrir þeim sem þurfa enn hreinsunar við og felur þá miskunn Guðs. Þegar hún talar um „fjársjóð kirkjunnar“ í sambandi við aflát á hún ekki við gull, jarðir eða bankareikninga, heldur endurlausn Krists og hið andlega samfélag sem sameinar hann og hina heilögu. [2]
Sögulegar rætur aflátsins liggja í iðrunar- og yfirbótariðkun kirkjunnar. Jóhannes Páll II rakti þær til heimildar kirkjunnar til að milda yfirbætur og tengja þá mildun öðrum athöfnum sem þjónuðu andlegri lækningu. [3] Aflátið varð þannig til innan trúarlífs þar sem iðrun, bæn og ábyrgð á náunganum áttu að haldast í hendur. Vandinn hófst þegar fjárhagslegir hagsmunir fengu að móta framkvæmdina þannig að þessi merking varð óskýr.
Kirkjunnar menn vöruðu við slíkri þróun löngu fyrir Lúther. Á fjórða Lateranþinginu árið 1215 var gagnrýnd óhófleg og óvönduð veiting afláts. Í 62. samþykkt þingsins segir að slíkt geti grafið undan virðingu fyrir kennivaldi kirkjunnar og dregið úr gildi yfirbótar. Þingið setti takmarkanir á veitingar afláts og fyrirmæli um framkomu þeirra sem söfnuðu ölmusu. [4]
Þessi heimild sýnir tvennt. Gagnrýni á misnotkun afláts var ekki uppfinning siðbótarmanna. En sú staðreynd að setja þurfti slíkar reglur, og að vandinn kom aftur fram síðar, sýnir jafnframt að góð fyrirmæli nægja ekki ef framkvæmd og eftirlit bregðast. Fyrri viðvaranir leysa kirkjuna ekki undan ábyrgð á því sem síðar gerðist.
Í aflátsátakinu sem varð tilefni deilnanna árið 1517 fléttuðust saman trúarleg boðun og verulegir fjárhagslegir hagsmunir. Fjáröflunin tengdist byggingu Péturskirkjunnar í Róm og skuldum Albrechts erkibiskups af Mainz vegna greiðslna til páfastóls. Hluti teknanna átti að renna til Rómar og hluti til greiðslu skuldanna. Jóhann Tetzel var meðal þeirra sem önnuðust boðun aflátsins. [5]
Við slíkar aðstæður er auðvelt að sjá hættuna: því meiri áherslu sem menn leggja á fjáröflun, þeim mun meiri verður freistingin til að lýsa andlegum ávinningi greiðslunnar með afgerandi hætti. Þá getur það sem á að vekja iðrun farið að veita falskt öryggi. Það væri ófullnægjandi vörn að benda eingöngu á að kenningin sjálf hafi verið önnur. Kirkjuleg yfirvöld bera líka ábyrgð á því hvernig kenning þeirra er kynnt og framkvæmd.
Hinn 31. október 1517 sendi Lúther Albrecht erkibiskupi greinar sínar 95 ásamt bréfi þar sem hann lýsti áhyggjum af boðun afláts. Upphaflega óskaði hann eftir guðfræðilegri rökræðu. Deilan víkkaði hins vegar fljótt og varðaði einnig vald páfa, túlkun Ritningarinnar og kenningar um hjálpræðið. [6]
Við lestur greinanna kemur fram að gagnrýni hans var bæði guðfræðileg og siðferðileg. Í 43. grein metur hann hjálp við fátækan mann meira en kaup á afláti. Í 45. grein gagnrýnir hann þann sem gengur fram hjá þurfandi náunga en ver peningunum til afláts. Í 46. grein leggur hann áherslu á að fólk eigi að halda eftir því sem heimilið þarf á að halda. [7]
Þetta er gagnrýni sem kaþólskir menn geta tekið alvarlega. Fjáröflun kirkjunnar má ekki ganga fyrir neyð náungans eða skyldum við fjölskylduna. Jafnframt þarf að lesa Lúther ársins 1517 sem mann í miðri guðfræðilegri glímu. Í 38. grein varar hann við að fyrirlíta aflát páfa og í 71. og 72. grein greinir hann milli aflátsins og óheftrar boðunar þess. Greinarnar eru því flóknari heimild en einföld yfirlýsing um að öll hugmyndin sé svik. [7]
Viðbrögð kirkjunnar urðu ekki tafarlaus viðurkenning á gagnrýninni. Málið fór í farveg villutrúarmáls og Lúther var bannfærður árið 1521. Sameiginlega skýrslan From Conflict to Communion, sem lútherskir og kaþólskir fulltrúar birtu árið 2013, lýsir meðal annars því hvernig möguleikar á rökræðu brugðust og ágreiningurinn harðnaði. Sú saga má ekki hverfa þegar sagt er frá síðari umbótum. [6]
Á Tridentþinginu, sem lauk árið 1563, fór kirkjan þá leið að staðfesta aflátskenninguna en krefjast úrbóta á framkvæmdinni. Í samþykkt um aflát frá lokafundi þingsins var fyrirskipað að afnema ótilhlýðilegan fjárhagslegan ágóða af veitingu þess. Biskupum var einnig gert að safna upplýsingum um misnotkun sem sprottið hefði af hjátrú, fáfræði, vanvirðingu eða öðrum orsökum og koma þeim áfram svo unnt væri að bregðast við. [8]
Þingið hafnaði jafnframt þeirri skoðun að aflát væri gagnslaust eða kirkjan hefði ekkert vald til að veita það. Viðbrögðin voru því hvorki óbreytt vörn fyrir fyrra ástand né samþykki við allar niðurstöður Lúthers. Kirkjan greindi á milli þess sem hún taldi tilheyra trúnni og misnotkunar sem þyrfti að uppræta. [8] Að viðurkenna þennan greinarmun jafngildir ekki því að halda fram að umbætur hafi orðið í einu vetfangi eða að allar deilur hafi þar með verið leystar.
Endurskoðun framkvæmdarinnar hélt áfram á síðari öldum. Í postullegu stjórnarskránni Indulgentiarum doctrina frá 1967 viðurkenndi Páll VI berum orðum að óhóflegar veitingar og ólögmætur fjárhagslegur ávinningur hefðu komið óorði á aflátið. Hann endurskoðaði jafnframt reglurnar. Meðal breytinganna var að hætta að tilgreina hlutaflát í dögum og árum og fækka tilvikum fullkomins afláts. Áherslan skyldi vera á trúarlega afstöðu mannsins og athafnir hans, fremur en talningu eða tengingu við muni og staði eina og sér. [9]
Kaþólsk umræða um Lúther hefur einnig breyst. Í samtali við blaðamenn árið 2016 sagði Frans páfi að ásetningur Lúthers hefði ekki verið rangur og viðurkenndi að kirkjan á þeim tíma hefði ekki verið til fyrirmyndar. [10] Slík orð afnema ekki guðfræðilegan ágreining. Þau sýna þó að kaþólskur maður þarf ekki að hafna öllu sem Lúther sagði til að vera trúr eigin kirkju. Réttmæt gagnrýni verður ekki röng vegna þess hver bar hana fram.
Þá er komið aftur að nóvember og fólkinu sem gengur um kirkjugarðana. Kirkjan greinir á milli fullkomins afláts og hlutafláts. Fullkomið aflát felur í sér eftirgjöf allrar þeirrar tímalegu refsingar sem eftir stendur vegna þegar fyrirgefinna synda, en hlutaflát eftirgjöf hluta hennar. Orðið „hluti“ vísar ekki til mælanlegs hlutfalls eða ákveðins dagafjölda í hreinsunareldinum. Þetta er heldur ekki greinarmunur á fullri og hálfri fyrirgefningu: í báðum tilvikum er gert ráð fyrir að syndasökin hafi þegar verið fyrirgefin. Aflátið varðar þá hreinsun sem enn er þörf á. [2] [9] [12]
Frá 1. til 8. nóvember getur sá sem heimsækir kirkjugarð af guðrækni og biður fyrir látnum, jafnvel aðeins í hljóði, öðlast fullkomið aflát fyrir hina látnu, að venjulegum skilyrðum uppfylltum. Á allra sálna messu tengist slíkt aflát einnig heimsókn í kirkju eða bænhús þar sem farið er með Faðirvorið og trúarjátninguna. Íslenskar leiðbeiningar tilgreina tímann frá hádegi 1. nóvember til miðnættis 2. nóvember fyrir þá kirkjuheimsókn. [1] [11]
Til fullkomins afláts þarf, auk tilskilinnar athafnar, að ganga til skrifta, meðtaka heilagt altarissakramenti og biðja fyrir bænarefnum páfa. Einnig þarf innri lausn frá allri viðloðun við synd, jafnvel smásynd. Ein skrift getur nægt fyrir fleiri fullkomin aflát, en fyrir hvert þeirra þarf sérstaka altarisgöngu og bæn fyrir bænarefnum páfa. Almenna reglan er að fullkomið aflát fáist einu sinni á dag. [11]
Hér er engin greiðsla áskilin. Viðkomandi þarf að vera skírður, ekki bannfærður og í náðarástandi að minnsta kosti við lok hinnar tilskildu athafnar, auk þess að hafa ásetning um að öðlast aflátið. Samkvæmt kirkjurétti getur hinn trúaði öðlast aflát fyrir sjálfan sig eða látið það koma látnum til góða með fyrirbæn; það er ekki almennt framselt til annars lifandi manns. Aflát sem tengist þessum nóvemberathöfnum er sérstaklega ætlað hinum látnu. [11] [12] Því er heldur ekki verið að kaupa öðrum manni fyrirgefningu eða úrskurða um eilíf örlög hans.
Þessi takmörkun við hina látnu á við um aflátsveitingarnar sem tengjast nefndum nóvemberathöfnum. Aðrar veitingar gera hinum trúaða kleift að öðlast aflát fyrir sjálfan sig allt árið. Til dæmis getur maður öðlast fullkomið aflát með því að lesa Heilaga ritningu í viðurkenndri útgáfu í að minnsta kosti hálftíma, með lotningu og í bænarhug, eða með því að dvelja í tilbeiðslu frammi fyrir hinu allrahelgasta altarissakramenti í að minnsta kosti hálftíma. Þetta eru tveir sjálfstæðir möguleikar; ekki þarf að gera hvort tveggja. Sömu skilyrði um skriftir, altarisgöngu, bæn fyrir bænarefnum páfa og lausn frá viðloðun við synd gilda og lýst var hér að framan. Hálftíminn einn nægir því ekki til fullkomins afláts. [11]
Hlutaflát getur einnig tengst hversdagslegu trúarlífi. Kirkjan veitir til dæmis hlutaflát þeim sem lyftir huganum til Guðs í auðmjúku trausti við dagleg störf eða erfiðleika og bætir við stuttri bæn, jafnvel aðeins í huganum. Ekki er krafist sérstakrar skriftar eða altarisgöngu í hvert sinn vegna hlutafláts, en almenn skilyrði afláts gilda og iðrandi hugarfar þarf að vera fyrir hendi. [11]
Maður þarf ekki að aðhyllast kaþólska trú til að sjá muninn á þessu og kaupum á undanþágu frá siðferðilegri ábyrgð. Það má gagnrýna kenninguna, rannsaka sögu hennar og benda á alvarleg mistök þeirra sem báru ábyrgð á framkvæmdinni. En slík gagnrýni verður skýrari þegar greint er á milli trúarinnar, misnotkunarinnar og tilraunanna til úrbóta.
Líkingin um „aflátsbréf nútímans“ getur átt erindi þegar hún varar við því að peningar verði látnir koma í stað ábyrgðar. Hún verður hins vegar villandi ef hún gerir alla sögu aflátsins að sögu um sölu himnaríkis. Hin trúarlega hugsun að baki bæn fyrir látnum í nóvember er að kærleikurinn og fyrirbænin nái út yfir gröfina. Þar er maðurinn kallaður til iðrunar, vonar og samstöðu með öðrum, einnig þeim sem hann getur ekki lengur heimsótt nema við leiðið.
Heimildir og skýringar
1. Kaþólska kirkjan á Íslandi. „Allra sálna messa 2. nóvember“, 28. október 2026. Innlend leiðbeining um kirkju- og kirkjugarðsheimsóknir í byrjun nóvember. Sjá einnig ensku færsluna „All Souls Day – Saving Souls in November“, sama dag, sem tilgreinir sérstaklega innri skilyrði fullkomins afláts. Íslenski textinn · Enski textinn. ↩
2. Catechism of the Catholic Church, gr. 1471–1479, einkum 1471–1473 um skilgreiningu afláts og afleiðingar syndar, 1474–1477 um samfélag hinna heilögu og fjársjóð kirkjunnar og 1479 um fyrirbæn fyrir látnum. Texti á vef Páfagarðs. ↩
3. Jóhannes Páll II. Ávarp á almennum áheyrnarfundi 29. september 1999, gr. 2–5. Fjallar um lækningu afleiðinga syndarinnar, sögulegar rætur afláts í mildun yfirbótar og nauðsyn raunverulegs afturhvarfs. Ávarpið. ↩
4. Fjórða Lateranþingið, 1215, samþykkt 62. Frumheimild um gagnrýni kirkjuþings á óhóflegar veitingar afláts og fyrirmæli um ölmusuöflun. Ensk þýðing í safni EWTN, „Fourth Lateran Council“. Samþykktir þingsins. ↩
5. Encyclopædia Britannica, 11. útgáfa, 1911, flettan „Tetzel, Johann“, varðveitt á Wikisource. Notuð hér um fjárhagslegt fyrirkomulag aflátsátaks Albrechts af Mainz og hlutverk Tetzels. Þetta er eldri sagnfræðileg samantekt, ekki frumheimild eða viðmið um núgildandi kaþólska kenningu. Flettan. ↩
6. Lutheran–Roman Catholic Commission on Unity. From Conflict to Communion: Lutheran–Catholic Common Commemoration of the Reformation in 2017. Leipzig og Paderborn: Evangelische Verlagsanstalt og Bonifatius, 2013. Einkum gr. 40–52, prentaðar bls. 25–28: aflátsdeilan, upphaflegur tilgangur greinanna, málsmeðferðin og bannfæring Lúthers. Sameiginleg skýrsla lútherskra og kaþólskra fulltrúa. PDF á vef ráðuneytis Páfagarðs um einingu kristinna manna. ↩
7. Marteinn Lúther. Greinarnar 95 um mátt og gildi afláts, 1517. Einkum greinar 38, 43, 45–46 og 71–72. Stafræn útgáfa Taylor Institution Library, University of Oxford, ritstjóri Emma Huber. Tilvísanir í pistlinum eru endursagnir, ekki orðréttar íslenskar þýðingar. Latneskur texti og útgáfuupplýsingar. ↩
8. Tridentþingið. 25. þingfundur, 3.–4. desember 1563, „Decree Concerning Indulgences“. Frumheimild um staðfestingu aflátskenningarinnar, bann við ótilhlýðilegum ágóða og skyldu biskupa til að rannsaka misnotkun. Ensk þýðing á vef sagnfræðideildar Hanover College. Úr samþykktum þingsins. ↩
9. Páll VI. Indulgentiarum doctrina, postulleg stjórnarskrá, 1. janúar 1967. Einkum gr. 8 um misnotkun, gr. 11–12 um markmið endurskoðunar og reglur 4 og 12 um niðurfellingu dagafjölda og breytta framsetningu. Skjalið á vef Páfagarðs. ↩
10. Frans páfi. Blaðamannafundur í flugi frá Armeníu til Rómar, 26. júní 2016, svar við spurningu um Lúther og fyrirhugaða heimsókn til Lundar. Heimildin er óformlegt svar páfa við spurningu blaðamanns, ekki kenningarleg úrlausn um öll deilumál siðbótarinnar. Opinber uppskrift. ↩
11. Apostolic Penitentiary. Enchiridion indulgentiarum: Normae et concessiones, 4. útgáfa, 1999. Einkum almennar reglur 18 og 20 um fjölda fullkominna afláta og skilyrði þeirra, og veiting nr. 29, „Pro fidelibus defunctis“, um aflát fyrir látna við kirkjugarðsheimsókn 1.–8. nóvember og kirkjuheimsókn á allra sálna messu. Sjá einnig veitingu nr. 7 § 1, 1° um hálftíma tilbeiðslu frammi fyrir altarissakramentinu, veitingu nr. 30 § 1 um hálftíma bænarlegan Ritningarlestur, fyrstu almennu veitinguna um hlutaflát við dagleg störf og erfiðleika og almennar reglur 4 og 17 um iðrandi hugarfar og hæfi til að öðlast aflát. Latneskur texti á vef Páfagarðs. ↩
12. Codex Iuris Canonici, 1983, kanónur 992–997, einkum 994 um aflát fyrir sjálfan sig eða látna og 996 um nauðsynleg skilyrði. Kirkjurétturinn á vef Páfagarðs. ↩
Til hliðsjónar: „Aflát — 22. tími“, fjögurra síðna kennsluskjal sem lagt var fram við undirbúning pistilsins. Dæmið um brotna rúðu á bls. 2 er gagnlegt til að nálgast greinarmun fyrirgefningar og afleiðinga brots. Höfundur og útgáfuár koma ekki fram í skjalinu. Við framsetningu á því fyrir hvern megi öðlast aflát er hér fylgt kanónu 994 fremur en almennu orðalagi kennsluskjalsins um „aðra menn“.
Vefheimildir skoðaðar 7. nóvember 2026.