 |
| Dolores Broseta Bonet færir fimm Kærleiksdætrum mat þar sem þær leynast í Valencia árið 1936. Fyrrverandi nemendur systranna elduðu handa þeim og Dolores og önnur kona skiptust á að fara með matinn. |
Árið 1941 kom út í Reykjavík bókin Undir fána lýðveldisins. Hallgrímur Hallgrímsson, íslenskur verkamaður og kommúnisti, sagði þar frá reynslu sinni í spænsku borgarastyrjöldinni. Hann hafði gengið til liðs við alþjóðasveitirnar og barist við Ebrófljót. Bók hans var gefin út að nýju árið 2019. Þannig hefur saga þessa unga Íslendings varðveist hér heima. Í íslenska kirkjualmanakinu er aðra leið að finna inn í sögu Spánar á þessum árum. Undir 6. nóvember stendur: „Hjá reglu hl. Vincents: 102 spænskir píslarvottar, minning.“ Hver voru þau? [1] [2]
Spánn fyrir borgarastyrjöldina
Þegar annað spænska lýðveldið var stofnað vorið 1931 bundu margir vonir við betri kjör verkafólks, réttlátari skiptingu jarðnæðis og skólagöngu fyrir öll börn. Í augum margra sem vildu umbætur var kaþólska kirkjan nátengd þeim þjóðfélagsháttum sem þeir vildu breyta. Ein harðasta deilan snerist um skólana. Þar snerti löggjöf lýðveldisins daglegt líf foreldra og barna, ekki síður en stöðu biskupa og presta. [3] [4]
Stjórnarskráin frá 1931 mælti fyrir um ókeypis og skyldubundna barnakennslu. Hún gekk jafnframt langt í að takmarka frelsi þeirra sem fyrir voru í skólastarfinu. Samkvæmt 26. grein skyldi löggjafinn banna trúarreglum að stunda kennslu. Kirkjurnar héldu samkvæmt 48. grein rétti til að kenna eigin trú í stofnunum sínum undir eftirliti ríkisins. En systrum sem ráku barnaskóla var ætlað að láta af almennri kennslu, jafnvel í eigin skólahúsum. Með lögum frá júní 1933 var þeim gefinn frestur til ársloka til að hætta barnakennslu. Framkvæmdin varð með ýmsum hætti. Í Valladolid tóku foreldrasamtök við rekstri kaþólskra skóla. Í Cartagena reyndu Maristabræður að halda skóla sínum opnum á grundvelli þeirra reglna sem giltu um einkaskóla. [4] [5] [6]
Í október 1934 gerðu verkamenn uppreisn í Astúríu á Norður-Spáni. Stjórnin beitti hernum til að brjóta hana á bak aftur. Á uppreisnardögunum voru prestar og reglufólk tekin höndum í Oviedo. Tveir þeirra tilheyrðu trúboðssöfnuði heilags Vincents de Paul. Annar var presturinn Tomás Pallarés Ibáñez. Hinn var bróðir Salustiano González Crespo, matreiðslumaður og dyravörður við prestaskólann, sem bæjarbúar þekktu meðal annars af störfum hans í þágu barna og fátækra. Þeir létust báðir í fangelsi í Oviedo 13. október. Þeir eru í hópi þeirra 102 sem kirkjan minnist saman. Þá voru nær tvö ár til þess að borgarastyrjöldin hæfist. [7] [8]
Heruppreisnin og morðin á bak við víglínuna
Í febrúar 1936 sigraði Alþýðufylkingin, kosningabandalag vinstri- og miðjuflokka, í þingkosningum á Spáni. Hinn 17. júlí hófu spænskir herforingjar uppreisn gegn lýðveldisstjórninni. Þeir náðu hluta landsins á sitt vald en mættu öflugri andspyrnu, meðal annars í Madríd og Barcelona. Við tók nær þriggja ára borgarastyrjöld. Þýskaland Hitlers og Ítalía Mussolinis aðstoðuðu uppreisnarherinn sem Francisco Franco tók forystu fyrir. Sovétríkin studdu lýðveldið og þúsundir erlendra sjálfboðaliða gengu í alþjóðasveitirnar. Þangað lá leið Hallgríms síðar. Vorið 1939 bar Franco sigur úr býtum og við tók áratugalangt einræði. [1] [7] [9]
Sagnfræðingurinn Maria Thomas hefur kannað hvers vegna óvildin gat orðið svo heiftarleg. Hún bendir á að þegar á fyrstu árum lýðveldisins hafi hópar manna ráðist á kirkjubyggingar og truflað trúarathafnir. Sumir þeirra töldu kirkjuna enn hafa slík völd í spænsku samfélagi að löggjöf lýðveldisins hefði litlu breytt. Þegar herinn reis upp í júlí 1936 og ríkisvaldið sundraðist víða fengu vopnaðir hópar tækifæri til að fara sínu fram. Meðal þeirra voru menn sem litu svo á að til að byggja nýtt samfélag yrði að uppræta kirkjuna. Þá gat það eitt að tilheyra trúarreglu orðið manneskju að sök, hvað sem hún hafði sjálf aðhafst. [10]
Á fyrstu vikum styrjaldarinnar misstu stjórnvöld víða tök á ástandinu á yfirráðasvæði lýðveldisins. Vopnaðir byltingarhópar réðust á kirkjur og klaustur, handtóku presta og systur og drápu þau. Forysta kirkjunnar hafði víða verið andvíg stefnu lýðveldisins og margir töldu hana hliðholla uppreisnarhernum. Í reynd gat það þó nægt til að stofna lífi manns í hættu að hann væri þekktur sem prestur eða tilheyrði trúarfélagi. Samkvæmt sagnfræðingnum Mariu Thomas voru tæplega sjö þúsund manns úr röðum kaþólskra presta og reglufólks drepin á fyrstu sex mánuðum styrjaldarinnar. [10] Uppreisnarherinn tók jafnframt fjölda fólks af lífi á þeim svæðum sem hann lagði undir sig. Í Baskalandi sættu kaþólskir prestar þar ofsóknum af hálfu hernaðaryfirvalda. [9] [11]
Fimm kennslusystur og konan sem færði þeim mat
Í Bétera nærri Valencia höfðu Kærleiksdætur heilags Vincents starfað við El Carmen-skólann. Sumarið 1936 leituðu fimm þeirra skjóls á gistihúsi í Valencia. Þær hétu Josefa Laborra Goyeneche, Carmen Rodríguez, María del Pilar Nalda Franco, Estefanía Irisarri Irigaray og Isidora Izquierdo García. Fyrrverandi nemendur skólans tóku þá að elda handa systrunum á hverjum degi. Tvær konur skiptust á að fara með matinn til Valencia. Önnur þeirra var Dolores Broseta Bonet. [12]
Dolores hafði sjálf viljað ganga til liðs við Kærleiksdæturnar en heilsa hennar leyfði það ekki. Hún hafði unnið með börnum og annast aldraða móður sína. Nú voru kennarar hennar í felum. Af frásögn systranna má ráða hvað þurfti til að halda konunum fimm uppi. Einhver varð að útvega matinn, aðrar elduðu og loks þurfti einhver að leggja af stað með hann og vita hvert ætti að fara. Sú sem tók síðasta spölinn varð berskjölduð ásamt þeim sem hún heimsótti. Þegar Dolores neitaði að segja hvar systurnar héldu til var henni veitt eftirför í einni matarferðinni. Þannig komst upp um felustað þeirra á gistihúsinu El Gallo í Valencia. [13]
Samkvæmt frásögn frá Bétera komu menn frá svonefndri „rauðu nefnd“ lýðveldissinna í Valencia á gistihúsið, handtóku Dolores og systurnar fimm og fluttu þær í prestaskólann í Moncada, sem þá var notaður sem fangelsi. [19] Trúboðssöfnuður heilags Vincents segir að mennirnir sem fundu konurnar og handtóku þær hafi verið félagar í kommúnistaflokknum. [20] Aðfaranótt 9. desember 1936 voru konurnar sex fluttar úr fangelsinu til Picadero de Paterna. Þar skutu vígamenn lýðveldissinna þær allar. Nöfn skotmannanna koma ekki fram í frásögnunum. [12] [19]
Bakari í Vallecas og prestsefni í fangelsi
Í nafnaskrá Vincentsfjölskyldunnar birtast margar ólíkar ævir. Í Vallecas við Madríd eru átta menn taldir saman. Þar var hinn 78 ára Saturnino Tobar González, reglubróðir sem hafði séð um búrekstur. Juan Núñez Orcajo var bakari. Agustín Nogal Tobar var hagleiksmaður sem kunni bæði trésmíði og rafvirkjun. Séra Benito Paradela Novoa var skjalavörður, ritstjóri og sagnfræðingur. Hver á sinn hátt hafði séð um verk sem aðrir treystu á að yrðu unnin. [2] [14]
Meðal þeirra sem myrtir voru í Paracuellos var José García Pérez, 21 árs prestsefni. Um vist hans í fangelsinu hefur varðveist eitt smáatriði. Hann tók að sér að þvo föt eldri samfanga sinna. Sá sem varðveitti þá minningu hefur skilið eftir dýrmætt vitni um unga manninn. Við vitum hvað honum var gert þegar fangarnir voru fluttir burt, en við vitum líka hvað hann sjálfur kaus að gera meðan hann gat enn rétt öðrum hjálparhönd. [2] [14]
Það sem fannst við húsleit í Cartagena
Í Cartagena var Maríufélag leikmanna. Meðal píslarvottanna eru sex karlar úr félaginu og séra Pedro Gambín Pérez, biskupsdæmisprestur. Francisco Roselló Hernández hafði um árabil verið formaður félagsins og var varaformaður þess sumarið 1936. Systir Francisca, ein Kærleiksdætranna í miskunnarhúsinu í Cartagena, hafði leiðbeint unga fólkinu í Maríufélaginu. Hinn 20. júlí frétti Francisco að verið væri að flytja systurnar undir varðhaldi út úr bænum. Honum tókst að ná bílunum á leiðinni, kveðja systur Franciscu og taka við skilaboðum hennar til félaganna. Tveimur dögum síðar var Francisco handtekinn á heimili sínu. [2]
Við húsleitina fundust Maríumedalía, skapúlar og sextán helgimyndir. Þessir munir voru færðir til bókar þegar mál Franciscos var sent dómara. Sjálfur gekkst hann við þátttöku sinni í Maríufélaginu. Fyrir íslenskan lesanda er þetta ef til vill ein skýrasta frásögnin af því hvað trúarofsóknirnar gátu þýtt í reynd. Myndir sem maður varðveitti á heimili sínu og játning hans um að hann ætti sér félaga sem báðu með honum urðu að sakargögnum. [2]
Hvers vegna minnist kirkjan þeirra saman?
Þessi 102 tilheyrðu samfélögum sem sóttu fyrirmynd sína til heilags Vincents de Paul (Vinsents af Páli). Þar voru 54 prestar og bræður úr trúboðssöfnuði hans, 29 Kærleiksdætur, 14 leikmenn og fimm biskupsdæmisprestar sem veittu leikmannafélögunum andlega leiðsögn. Þau létust á ólíkum stöðum og árum. Kirkjan lýsti þau sæl í tvennu lagi og minnist þeirra allra 6. nóvember. Vincentsfjölskyldan hefur tekið saman nafnaskrá með æviágripum. Þar getur lesandinn kynnst hinum sem hér hefur ekki gefist rúm til að segja frá hverjum fyrir sig. [2]
Hinn 13. október 2013 voru 522 spænskir píslarvottar lýstir sælir í Tarragona. Þar á meðal voru 42 úr Vincentsfjölskyldunni. Angelo Amato kardínáli veitti athöfninni forstöðu. Frans páfi ávarpaði viðstadda í myndbandskveðju og lagði fyrir þá einfaldlega spurningu um hverjir píslarvottarnir væru. Svar hans hófst hjá Kristi á krossinum. Jesús fól sig föðurnum og fyrirgaf þeim sem unnu honum mein. Í íslenskri þýðingu segir páfi: „Píslarvottarnir hafa líkt eftir honum í því að elska allt til enda.“ Síðan beindi hann orðum sínum til þeirra sem hlýddu á. Að fylgja fordæmi píslarvottanna fælist meðal annars í að láta af eigingirni og þægindum svo við gætum sinnt þeim sem mest þyrftu á okkur að halda. Við Angelusbænina í Róm sama dag bað hann þess að Guð frelsaði heiminn undan hvers kyns ofbeldi. [2] [15] [16]
Hinn 11. nóvember 2017 voru hin 60 lýst sæl í Madríd. Amato kardínáli prédikaði við messuna. Hann sagði að með því að halda minningu píslarvottanna á lofti vildi kirkjan bæði styrkja fólk í trúnni og hvetja það til að koma í veg fyrir að ógn þessara ára endurtæki sig. Daginn eftir nefndi Frans páfi báða hópana með nafni í Róm, Vicente Queralt Lloret og tuttugu félaga hans annars vegar og José María Fernández Sánchez og þrjátíu og átta félaga hans hins vegar. Hann sagði berum orðum að þau hefðu verið myrt af hatri á trúnni í ofsóknunum á Spáni á árunum 1936 og 1937. Að lokum þakkaði hann Guði fyrir líf þeirra og vitnisburð um Krist og fagnaðarerindið. [17] [18]
Lærdómur
Það er skiljanlegt að Íslendingar hafi viljað heyra hvernig landa þeirra vegnaði við Ebrófljót. En í sömu sögu á líka heima það fólk sem gat ekki um frjálst höfuð strokið í eigin heimabæ vegna trúar sinnar. Þegar fyrrverandi nemendur El Carmen-skólans elduðu handa kennurum sínum vissu þær hvað þessar konur höfðu gert fyrir þær. Þegar José tók þvottinn af gömlu mönnunum í fangelsinu þurfti hann engan að spyrja hver væri náungi hans. Í þessum litlu verkum fá orð Frans páfa um að elska allt til enda merkingu sem við getum skilið og ef til vill lært að lifa eftir.
Bæn
Drottinn Jesús Kristur, þú þekkir með nafni sérhvert þeirra sem við minnumst í dag. Fyrir bæn hinna sælu spænsku píslarvotta biðjum við þig að vera hjá þeim sem sæta ofsóknum trúar sinnar vegna. Gef okkur hugrekki til að standa með þeim sem aðrir snúa baki við, og varðveit hjörtu okkar frá hatri og ofstæki. Amen.
Heimildir
[1] Kristján Guðjónsson. „Íslenskur hugsjónamaður í Spánarstyrjöldinni“. RÚV, 11. mars 2019. Lesa heimild ↩
[2] FAMVIN. Nafnaskrá píslarvottanna 102, með tenglum á æviágrip. Lesa heimild Æviágrip Franciscos hjá Maríufélaginu ↩
[3] Mary Vincent. Catholicism in the Second Spanish Republic. Oxford University Press, 1996. Lesa heimild ↩
[4] Stjórnarskrá spænska lýðveldisins frá 1931, einkum 26. og 48. gr. Lesa heimild ↩
[5] Lög um trúfélög og trúarreglur, 2. júní 1933, einkum bráðabirgðaákvæði b. Lesa heimild ↩
[6] Héctor Vicente Sánchez. Rannsókn á sveitarstjórnum og barnakennslu á lýðveldistímanum. Lesa heimild ↩
[7] University of Warwick, Modern Records Centre. Tímaröð spænsku borgarastyrjaldarinnar. Lesa heimild ↩
[8] Vincentsfjölskyldan. Æviágrip hópsins sem lýstur var sæll í Tarragona. Lesa heimild ↩
[9] United States Holocaust Memorial Museum. Spanish Civil War. Lesa heimild ↩
[10] Maria Thomas. The Faith and the Fury: Popular Anticlerical Violence and Iconoclasm in Spain, 1931–1936. Doktorsritgerð, Royal Holloway, University of London, 2012. Lesa um rannsóknina ↩
[11] Romina De Carli. „El «caso Múgica» y la persecusión del clero nacionalista vasco durante la guerra civil española“. Historia Actual Online, nr. 43 (2017), bls. 91–103, einkum bls. 91. Lesa greinina (PDF) ↩
[12] Kærleiksdæturnar. Echoes of the Company, janúar–febrúar 2014, frásögn af systrunum frá El Carmen. Lesa heimild ↩
[13] Skrá spænskra píslarvotta. Dolores Broseta Bonet. Lesa heimild ↩
[14] VinFormation. Æviágrip prestanna og bræðranna 54. Lesa heimild ↩
[15] Frans páfi. Myndbandsávarp til viðstaddra í Tarragona, 13. október 2013. Spænskur frumtexti. Lesa heimild ↩
[16] Frans páfi. Angelusbæn, 13. október 2013. Lesa heimild ↩
[17] Erkibiskupsdæmið í Madríd. Frásögn af sælulýsingunni og prédikun Amatos kardínála, 11. nóvember 2017. Lesa heimild ↩
[18] Frans páfi. Orð eftir Angelusbænina, 12. nóvember 2017. Lesa heimild ↩
[19] Jorge A. Alonso Berzosa. Hermanas víctimas de la Guerra Civil. Centre d’Estudis Locals de Bétera. Lesa frásögnina (PDF) ↩
[20] Trúboðssöfnuður heilags Vincents de Paul (Congregatio Missionis). Æviágrip Doloresar Broseta Bonet, 8. liður í umfjöllun um Josefu Martínez Pérez og félaga hennar. Lesa æviágripið ↩