 |
| „Frá hjarta þess sem trúir á mig munu renna lækir lifandi vatns“ Jóh 7, 38 |
Í heilagri ritningu er Guði oft lýst sem föður, skapara og Drottni alls sem er. En myndmál Biblíunnar er auðugra en svo. Þar birtist einnig kærleikur Guðs í líkingum við móður sem annast barn sitt, huggar það og gleymir því aldrei. Í hebresku Gamla testamentisins er að finna orð og hugtök sem varpa skýru ljósi á þessa móðurlegu þætti kærleika Guðs.
Á fundi Leikmannareglu Karmels vakti systir Agnes athygli á tveimur hebreskum orðum sem notuð eru um miskunn og kærleika Guðs: hesed og rahamim. Eftir því sem ég skildi orð hennar lagði hún sérstaka áherslu á að samband Guðs og mannsins væri ekki aðeins samband hins mikla og hins smáa, heldur mætti einnig skilja það sem fjölskyldusamband. Guð elskar manninn ekki aðeins sem almáttugur skapari sköpunar sinnar, heldur með þeirri trúfesti og umhyggju sem einkennir náið samband foreldris og barns.
Þessi hugsun birtist með sérstaklega áhrifamiklum hætti hjá Jesaja spámanni:
„Hvort fær kona gleymt brjóstbarni sínu að hún miskunni eigi lífsafkvæmi sínu? Og þó að þær gætu gleymt þá gleymi ég þér samt ekki.“ (Jes 49:15 [1])
Hér er Guð að tala til Síonar, sem óttast að hann hafi yfirgefið hana. Svarið er á þá leið að jafnvel þótt hið óhugsandi gerðist, að móðir gleymdi barni sínu, myndi Guð ekki gleyma þjóð sinni. Í næsta versi er myndmálið enn sterkara: Guð hefur rist Síon á lófa sína.
Hesed – trúfesti sem stendur af sér allt
Hebreska orðið hesed (חֶסֶד) merkir meðal annars trúfesti, miskunn, náð og staðfastan kærleika. Það er sérstaklega mikilvægt í lýsingum Gamla testamentisins á sáttmála Guðs við Ísraelsþjóðina.
Guð hefur bundist þjóð sinni trúnaðarböndum og heldur áfram að elska hana jafnvel þegar hún bregst honum. Kærleikurinn byggist ekki eingöngu á því hvort maðurinn standi við sín loforð, heldur á trúfesti Guðs sjálfs.
Jóhannes Páll II páfi fjallar ítarlega um þetta í umburðarbréfi sínu Dives in Misericordia (Ríkur af miskunn) frá 30. nóvember 1980. Þar útskýrir hann að hesed lýsi kærleika sem felur í sér innri skuldbindingu og trúfesti. Guð stendur við kærleika sinn jafnvel þótt maðurinn rjúfi sáttmálann. Náð hans reynist sterkari en syndin og kærleikurinn sterkari en svikin. [2]
Páfinn bendir á að í þessu orði megi greina eiginleika sem í vissum skilningi hafi verið tengdir föðurlegri ábyrgð og tryggð. Það merkir þó ekki að orðið hesed sé eingöngu föðurlegt, heldur að það lýsi þeirri óhagganlegu trúfesti sem mannlegur kærleikur getur endurspeglað.
Rahamim – miskunnin sem sprettur úr móðurlífinu
Annað hebreskt orð sem Jóhannes Páll II fjallar um er rahamim (רַחֲמִים), sem merkir miskunn og djúpa samúð. Orðið er skylt rehem (רֶחֶם), sem merkir móðurkviður. Þar birtist því mynd af kærleika sem á rætur í hinum nánu tengslum móður og barns.
Í Dives in Misericordia, neðanmálsgrein 52, skýrir páfinn hvernig þessi móðurlega mynd lýsir kærleika sem er óverðskuldaður, sprottinn af hjartans innstu rótum og einkennist af blíðu, þolinmæði, skilningi og vilja til að fyrirgefa. [2]
Þetta er sá kærleikur sem Jesaja spámaður hefur í huga þegar hann ber miskunn Guðs saman við ást móður á brjóstbarni sínu. En Jesaja gengur enn lengra. Í 66. kafla segir Drottinn:
„Eins og móðir huggar barn sitt, eins mun ég hugga yður.“ (Jes 66:13, Biblía 21. aldar [3])
Hér er það Guð sjálfur sem líkir sér við móðurina. Hann er ekki aðeins sá sem ræður yfir sköpuninni, heldur sá sem huggar og veitir öryggi.
Þessi sama hugsun birtist hjá Hósea spámanni. Þar lýsir Guð því hvernig hann kenndi Efraím að ganga, tók hann í faðm sér og beygði sig niður til að gefa honum að borða (Hós 11:1–4). Það er lifandi mynd af foreldri sem annast lítið barn sitt. [4]
Þegar þessar ritningargreinar eru lesnar saman birtist Guð sem sá sem elskar af órofa trúfesti, en jafnframt af innilegri umhyggju og blíðu.
Spekin – Hokhmah, Sophia og Sapientia
En móðurlegt og kvenlegt myndmál Biblíunnar takmarkast ekki við miskunn Guðs. Það kemur einnig fram í lýsingum á spekinni sjálfri.
Á hebresku er speki eða viska nefnd hokhmah (חָכְמָה), sem er kvenkyns nafnorð. Samsvarandi grískt orð er sophia (σοφία) og á latínu sapientia. Bæði eru einnig kvenkyns. Á íslensku eru orðin speki og viska kvenkyns, en enska orðið wisdom hefur ekkert málfræðilegt kyn.
Það sem er enn merkilegra er að spekin er víða persónugerð sem kona í Gamla testamentinu. Í áttunda kafla Orðskviðanna talar spekin sjálf. Hún kallar á mennina, býður þeim leiðsögn og lýsir því hvernig hún var hjá Guði áður en heimurinn varð til.
Í níunda kafla hefur hún reist hús sitt, búið til veislu og sent þjónustustúlkur sínar til að bjóða gestum inn. Hún kallar á hina óreyndu og býður þeim að neyta brauðs síns og víns, yfirgefa heimskuna og ganga veg skilningsins (Okv 9:1–6). [5] Spekin birtist hér sem kona sem býður manninum næringu, leiðsögn og líf.
Í Speki Salómons verður þessi mynd enn ríkari. Þar er spekin kölluð endurskin hins eilífa ljóss, nákvæm eftirmynd verka Guðs og ímynd gæsku hans (Spek 7:25–26). Hún er sú sem leiðir menn til vináttu við Guð.
Í Síraksbók 24 talar spekin sjálf um uppruna sinn og bústað meðal lýðs Guðs. Þessir textar hafa frá fornu fari haft mikla þýðingu fyrir kristna guðfræði og helgihald. [6]
Mikilvægt er þó að hafa í huga að málfræðilegt kvenkyn og persónugerving spekinnar merkja ekki að Biblían kenni að Guð sé kona. Hér er um að ræða táknrænt og skáldlegt myndmál sem hjálpar okkur að skilja eiginleika Guðs.
Kristur – speki Guðs
Í Nýja testamentinu fær þessi spekihefð nýja merkingu í ljósi Jesú Krists. Páll postuli nefnir Krist „kraft Guðs og speki Guðs“ (1Kor 1:24). Þar notar hann gríska orðið sophia, sem er kvenkyns, þótt hann tali um Jesú Krist.
Kristin guðfræði hefur því lengi séð í hinni persónugerðu speki Gamla testamentisins fyrirboða Krists, hins eilífa Orðs Guðs. Í inngangi Jóhannesarguðspjalls er Kristi lýst sem Orðinu sem var hjá Guði frá upphafi og varð hold meðal mannanna.
Samband þessara tveggja hefða, spekinnar og Orðsins, sýnir hvernig kristin trú nýtir fjölbreytt myndmál til að lýsa leyndardómi Guðs. [7]
Guð er hvorki karl né kona
Í Trúfræðsluriti kaþólsku kirkjunnar, grein 239, er sérstaklega fjallað um föðurlegt og móðurlegt myndmál Biblíunnar. Þar er kennt að þegar Guð er nefndur Faðir sé annars vegar vísað til þess að hann sé uppspretta alls lífs og hins vegar til gæsku hans og kærleiksríkrar umhyggju fyrir börnum sínum.
Sama umhyggju megi einnig tjá með mynd móðurinnar, sem undirstrikar nálægð Guðs við sköpun sína. Trúfræðsluritið minnir jafnframt á að Guð standi handan mannlegrar kynskiptingar. Hann er hvorki karl né kona, heldur Guð. Í grein 370 segir að eiginleikar bæði karls og konu geti endurspeglað eitthvað af óendanlegri fullkomnun hans. [8]
Þetta er mikilvæg áminning. Þegar Biblían notar móðurlegar eða föðurlegar myndir af Guði er ekki verið að lýsa líffræðilegu kyni hans heldur kærleika hans og sambandi við manninn.
Jafnframt verður að varðveita þá sérstöku merkingu sem faðernið hefur í kristinni þrenningarguðfræði: Jesús Kristur opinberar Guð sem föður sinn. Móðurlegt myndmál Biblíunnar kemur ekki í stað þeirrar opinberunar heldur auðgar skilning okkar á kærleika Guðs.
Heilög Teresa af Jesú og móðurleg nærvera Guðs
Þessi biblíulega hefð á sér einnig djúpar rætur í kristinni dulhyggju. Heilög Teresa af Jesú, karmelnunna og kirkjufræðari (1515–1582), fjallar í skrifum sínum um hið innra samband sálarinnar við Guð. Hún lýsir því ekki aðeins með myndum af vináttu og brúðkaupi, heldur einnig með myndmáli sem minnir á móðurlega næringu og umhyggju.
Í Borginni hið innra, sjöunda borgarhluta, öðrum kafla, lýsir Teresa því hvernig Guð veitir sálinni líf og styrk. Hún grípur þar til óvenjulega áhrifamikillar myndlíkingar sem minnir á móður er nærir barn sitt við brjóst sér. Í íslenskri þýðingu Jóns Rafns Jóhannssonar segir:
„frá þessu guðdómlega brjósti þar sem Guð virðist ávallt veita sálinni styrk, flæða nú mjólkurstraumar sem hressa alla íbúa borgarinnar.“ (Borgin hið innra, 7. borgarhluti, 2. kafli, 6. grein, bls. 278 [9])
Hér birtist Guð sem uppspretta lífs og næringar. Rétt eins og móðir nærir barn sitt er það Guð sem nærir sálina og veitir henni styrk. Myndlíkingin tengist þannig þeirri móðurlegu miskunn sem hebreska orðið rahamim vísar til og Jesaja spámaður lýsir svo fagurlega. Teresa er þó ekki að skilgreina kyn Guðs, heldur að lýsa þeirri innilegu umhyggju og lífgandi nærveru sem sálin upplifir í samfélagi við hann.
Í Bókinni um líf mitt, áttunda kafla, setur Teresa fram hina frægu skilgreiningu sína á bæninni, sem hér er höfð í íslenskri endursögn:
„Bæn er ekki annað en vináttusamband: að tala oft og einlæglega við þann sem við vitum að elskar okkur.“ (Bókin um líf mitt, 8. kafli)
Benedikt XVI páfi vitnaði til þessara orða í almennri áheyrn 2. febrúar 2011 og benti á að hjá Teresu væri bænin persónulegt vináttusamband við Guð. Frumkvæðið að þeirri vináttu kæmi frá Guði sjálfum, sem hefði fyrst boðið manninum kærleika sinn. [10]
Þarna tengjast kenningar Teresu og orð Jesaja spámanns. Guð er ekki fjarlægur áhorfandi að lífi mannsins, heldur sá sem elskar hann, þekkir hann og yfirgefur hann ekki.
Fjölskyldusamband við Guð
Það er einmitt hér sem orðin um fjölskyldusambandið fá sína dýpstu merkingu. Samband Guðs og mannsins er vissulega samband skaparans og sköpunar hans, hins almáttuga og hins takmarkaða. En í opinberun Biblíunnar birtist það einnig sem samband foreldris og barns.
Barn þarf ekki að ávinna sér stöðu sína sem barn. Það er elskað vegna þess að það tilheyrir fjölskyldunni. Þannig er kærleika Guðs lýst sem gjöf sem kemur á undan mannlegum verðleikum.
Jesús Kristur tekur þessa hugsun upp í dæmisögunni um týnda soninn (Lúk 15:11–32). Sonurinn hefur brugðist föður sínum, sóað arfi sínum og yfirgefið heimili sitt. En þegar hann snýr aftur hleypur faðirinn á móti honum og faðmar hann. Sonurinn hefur ekki unnið sér inn fyrirgefninguna. Faðirinn tekur á móti honum vegna þess að hann er enn sonur hans.
Í dæmisögunni sjáum við föðurlegan kærleika sem einkennist jafnframt af þeirri miskunn og blíðu sem hebreska orðið rahamim lýsir svo vel. Það er því ekki aðeins vald Guðs sem tryggir manninum öryggi, heldur kærleikur hans. Guð er trúfastur jafnvel þegar við erum ótrú, og miskunn hans nær til okkar jafnvel þegar við höfum fjarlægst hann.
Lærdómur
Hebresku hugtökin hesed, rahamim og hokhmah opna okkur þrjár leiðir til að íhuga kærleika Guðs. Hesed minnir okkur á trúfestina sem bregst aldrei. Rahamim minnir okkur á móðurlega miskunn, blíðu og umhyggju. Hokhmah, spekin, leiðir okkur til skilnings á því hvernig Guð kallar manninn til sín og býður honum að ganga veg lífsins.
Þessi orð sýna okkur að kærleikur Guðs er bæði staðfastur og mildur, réttlátur og miskunnsamur, leiðbeinandi og nærandi.
Í ljósi þess verður enn auðveldara að skilja það sem heilög Teresa af Jesú kenndi um innri bæn. Hún er ekki fyrst og fremst tilraun mannsins til að ná til fjarlægs Guðs, heldur svar hans við kærleika Guðs sem þegar hefur leitað hans. Og líkt og móðir gleymir ekki barni sínu, þannig gleymir Guð ekki þeim sem hann hefur skapað og kallað til samfélags við sig.
Bæn
Guð, himneski faðir,
þú sem elskar okkur með órofa trúfesti
og annast okkur af móðurlegri blíðu,
kenndu okkur að treysta kærleika þínum.
Þegar við villumst af leið,
minntu okkur á miskunn þína.
Þegar við erum óttaslegin,
veittu okkur huggun þína.
Þegar við leitum sannleikans,
lýstu okkur með speki þinni.
Leið okkur til dýpri vináttu við Jesú Krist, son þinn,
svo að við megum sjálf auðsýna öðrum
þá trúfesti, miskunn og umhyggju
sem þú hefur sýnt okkur.
Fyrir Jesú Krist, Drottin vorn. Amen.
Heimildir
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Jesaja 49:14–16. Jesaja 49 á biblian.is. Vitnað er í Biblíu 21. aldar (2007), Hið íslenska biblíufélag. ↩
- Jóhannes Páll II páfi, Dives in Misericordia, umburðarbréf um guðlega miskunn, 30. nóvember 1980, einkum 4. kafli og neðanmálsgrein 52, um hebresku orðin hesed og rahamim. Vefur Páfagarðs. ↩
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Jesaja 66:10–13. Texti Jesaja 66. ↩
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Hósea 11:1–9. Texti Hósea 11. ↩
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Orðskviðirnir 8–9, um persónugerða speki. Orðskviðirnir 8 og Orðskviðirnir 9. ↩
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Speki Salómons 7–8 og Síraksbók 24. Speki Salómons 7, Speki Salómons 8 og Síraksbók 24. ↩
- Biblían (Biblía 21. aldar, 2007), Fyrra Korintubréf 1:24 og Jóhannesarguðspjall 1:1–14. Fyrra Korintubréf 1 og Jóhannesarguðspjall 1. ↩
- Trúfræðslurit kaþólsku kirkjunnar, greinar 239 og 370. Grein 239 og grein 370. ↩
- Heilög Teresa frá Avíla, Borgin hið innra: Um innheima sálarinnar. Íslensk þýðing: Jón Rafn Jóhannsson. Hafnarfjörður: Karmelítareglan á Íslandi, 2007, sjöundi borgarhluti, 2. kafli, 6. grein, bls. 278. ISBN 978-9979-9822-3-4. Íslenska þýðingin er gerð eftir Obras Completas, 5. útg., Editorial de Espiritualidad, Madrid 1993. Útgáfusíða Jóns Rafns. ↩
- Benedikt XVI páfi, almenn áheyrn 2. febrúar 2011, um heilaga Teresu af Jesú og bænalíf hennar, með tilvísun til Bókarinnar um líf mitt, 8. kafla, 5. greinar. ↩