 |
| Heilagur Jústínus heimspekingur og píslarvottur |
Á fyrsta hluta annarrar aldar eftir Krist var uppi í Samaríu maður að nafni Jústínus. Hann fæddist í Flavia Neapolis í Samaríu, skammt frá Jakobsbrunni þar sem Jesús ræddi við samversku konuna. Borgin stóð á sama stað og Nablus á Vesturbakkanum í dag, nálægt hinni fornu borg Síkem sem kemur oft fyrir í Gamla testamentinu. Þannig ólst Jústínus upp á slóðum sem tengjast bæði feðrunum í Gamla testamentinu og þjónustu Jesú sjálfs. Jústínus var þó ekki af gyðinglegum uppruna heldur alinn upp í grísk-rómverskri menningu og leitaði sannleikans fyrst í heimspeki heiðinna manna áður en hann fann hann í Kristi. Frá unga aldri brann hann af þrá eftir að skilja tilgang lífsins og komast til þekkingar á Guði.
Jústínus leitaði svara hjá heimspekingum samtímans. Hann kynnti sér kenningar stóumanna, fylgismanna Aristótelesar og pýþagóringa. Enginn þeirra gat þó veitt honum það sem hann leitaði að. Um tíma heillaðist hann af Platoni og kenningum hans um hinn ósýnilega heim hugmyndanna. En jafnvel þar fann hann ekki endanlegt svar.
Sjálfur skrifaði hann síðar að markmið heimspekinnar væri að sjá Guð augliti til auglitis. En hvernig getur maður talað um Guð ef hann þekkir hann ekki?
Gamall maður á ströndinni
Í riti sínu Samtali við Tryfón gyðing segir Jústínus frá atburði sem breytti lífi hans. Einn daginn á afviknum stað hitti hann gamlan mann sem tók að ræða við hann um Guð. Gamli maðurinn spurði einfaldrar spurningar: Hvernig geta heimspekingar talað um Guð ef þeir hafa hvorki séð hann né heyrt?
Samtalið leiddi Jústínus að vitnisburði spámannanna í Gamla testamentinu. Þeir höfðu talað af innblæstri Guðs og sagt fyrir um þann sem koma skyldi. Smám saman opnaðist honum ný sýn. Hann sá að í Jesú Kristi hafði Guð sjálfur stigið inn í söguna. Um árið 130 tók Jústínus við skírn og varð kristinn.
Heimspekingur í þjónustu fagnaðarerindisins
Eftir skírnina lagði Jústínus ekki heimspekina til hliðar. Þvert á móti notaði hann alla menntun sína í þjónustu trúarinnar. Hann settist að í Róm og rak þar skóla þar sem hann kenndi og ræddi um kristna trú.
Jústínus varð einn fyrsti mikli kristni verjandinn. Hann skrifaði rit sem kölluð eru Varnarrit þar sem hann svaraði ranghugmyndum um kristna menn og sýndi fram á að kristindómurinn væri ekki ógn við ríkið heldur uppfylling þeirrar sannleiksleitar sem bestu heimspekingarnir höfðu hafið.
Hann taldi að Guð hefði dreift fræjum sannleikans víða um mannkynssöguna og þess vegna gætu menn fundið glitta í sannleikann jafnvel hjá heiðnum heimspekingum. En í Jesú Kristi birtist sannleikurinn í fyllingu sinni.
Frá Jústínusi til Tómasar frá Akvínó
Í sögu kirkjunnar hefur stundum verið litið svo á að trú og skynsemi standi hvor gegn annarri. En Jústínus píslarvottur varð einn af fyrstu kristnu hugsuðunum til að sýna fram á hið gagnstæða. Hann hafnaði ekki heimspekinni þegar hann tók kristna trú. Hann taldi fremur að leit heimspekinganna að sannleikanum fyndi loks mark sitt í Kristi.
Þessi hugsun átti eftir að hafa mikil áhrif á kirkjuna. Mörgum öldum síðar byggði Tómas frá Akvínó á svipuðum grunni þegar hann kenndi að sannur ágreiningur gæti aldrei verið milli trúar og skynsemi. Guð væri höfundur hvors tveggja: bæði þess ljóss sem lýsir mannlegri skynsemi og þeirrar opinberunar sem birtist í Kristi.
Jústínus sá því ekki heimspeki Grikkja sem óvin kristninnar heldur sem ófullkomna leit sem gat undirbúið menn fyrir fagnaðarerindið. Þar sem aðrir sáu gjá sá hann brú. Þar sem aðrir sáu andstæður sá hann samfellu. Fyrir honum var Kristur ekki afneitun sannleikans sem menn höfðu áður fundið, heldur uppfylling hans.
Þess vegna gat hann sagt að allt sem er satt og fagurt, sama hver segir það, tilheyri kristnum mönnum. Sannleikurinn á sér aðeins eina uppsprettu, og hver sá sem leitar hans af einlægni er þegar kominn af stað á þeirri leið sem að lokum liggur til Guðs.
Þessi kafli tengir Jústínus við Tómas án þess að gera þá eins. Jústínus er enn hinn leitandi heimspekingur frumkirkjunnar, en lesandinn sér hvernig hugsun hans varð fræ sem síðar óx í hina miklu samræðu trúar og skynsemi sem einkenndi miðaldakirkjuna.
Elsta lýsingin á messunni
Jústínus er einnig mikilvægur fyrir aðra ástæðu. Í ritum hans er að finna elstu varðveittu lýsingu á kristinni messu sem við eigum frá fyrstu öldum kirkjunnar. Þar lýsir hann hvernig kristnir menn komu saman á sunnudögum, hlýddu á lestur úr ritningunum, báðu saman, færðu fram brauð og vín og tóku við líkama og blóði Krists í evkaristíunni. Þessi vitnisburður sýnir að margt af því sem við þekkjum úr messu kirkjunnar í dag á rætur sínar allt aftur til tíma postulanna.
Að lokum var Jústínus handtekinn ásamt nokkrum félögum sínum og leiddur fyrir rómverska embættismanninn Rústíkus. Þegar hann var spurður hvaða kenningu hann fylgdi svaraði hann:
„Öll kerfi hef ég reynt að nema en ég hef meðtekið sannar trúarkenningar kristinna manna.“
Embættismaðurinn bauð honum að færa rómversku guðunum fórn. Jústínus neitaði. Þegar honum var hótað pyntingum svaraði hann:
„Vér vonumst til að þola píslir sakir Drottins vors Jesú Krists og verða þannig hólpnir.“
Jústínus og sex félagar hans voru dæmdir til dauða og hálshöggnir um árið 165 undir stjórn keisarans Markúsar Árelíusar.
Ekki gleymdur eftir tvö þúsund ár
Frægð Jústínusar, þessa trúboða og heimspekings sem varðveitti fyrir okkur elstu lýsingu sem til er á helgihaldi evkaristíunnar, hefur lifað í gegnum aldirnar. Áhrif hans ná langt út fyrir frumkirkjuna og eru enn sýnileg í kennslu kirkjunnar.
Jafnvel Annað Vatíkanþingið vísar til hugsunar hans í tveimur af mikilvægustu skjölum sínum, Lumen Gentium („Ljós þjóðanna“) og Gaudium et Spes („Gleði og von“).
Minningardagur heilags Jústínusar hefur ekki alltaf verið sá sami. Í Almanaki Þjóðvinafélagsins frá 1875 er hans minnst 13. apríl, sem endurspeglar eldri kirkjuhefð. Síðar var minning hans haldin 14. apríl í rómverska dagatalinu, en eftir endurskoðun kirkjudagatalsins árið 1969 var hún flutt til 1. júní, þar sem hún er haldin í dag. Þetta sýnir hvernig kirkjudagatalið hefur þróast í aldanna rás án þess að mikilvægi dýrlinganna sjálfra breytist.
Fyrir Jústínusi var kristindómurinn ekki aðeins kenning eða siðferðiskerfi. Í Jesú Kristi birtist hið eilífa Orð Guðs, Logos, í allri fyllingu sinni sem söguleg og lifandi vera meðal manna. Þess vegna gat hann litið á allt sem er satt, gott og fagurt sem vísbendingu um Krist.
Af þeirri ástæðu skrifaði hann hin frægu orð sem hér fara á eftir í tilvitnun:
Tilvitnun
„Allt sem er satt og fagurt, sama hver segir það, tilheyrir okkur kristnum mönnum.“
— Heilagur Jústínus píslarvottur
Lærdómur
Jústínus minnir okkur á að trú og skynsemi eru ekki andstæður. Hann leitaði sannleikans af heilum hug og fann að lokum þann sem sagði: „Ég er vegurinn, sannleikurinn og lífið.“
Hann kennir okkur einnig að kristnir menn þurfa ekki að óttast sannleikann, hvar sem hann birtist. Allt sem er satt, gott og fagurt á sér upptök í Guði og bendir að lokum til hans.
Bæn
Heilagi Jústínus píslarvottur, þú sem leitaðir sannleikans af óþreytandi eldmóði og játaðir Krist frammi fyrir ofsóknum og dauða, bið fyrir okkur. Hjálpaðu okkur að elska sannleikann meira en eigin þægindi, leita Guðs af heilu hjarta og bera vitni um Krist með hugrekki og visku.
Fyrir Krist Drottin vorn. Amen.