 |
| Heilög Ríta frá Cascia |
Á miðjum vetri, þegar jörðin var köld og gróðurlaus, bað deyjandi nunna frænku sína um að fara heim í gamla garðinn hennar og sækja handa sér rós og tvær fíkjur. Það var janúar. Frænkan hlýddi, líklega til að hugga sjúka konu sem virtist tala í óráði. En þegar hún kom að garðinum blasti við henni eitthvað sem enginn hefði átt von á: rós í blóma og þroskaðar fíkjur.
Hvort þessi saga er kraftaverk eða táknræn frásögn er erfitt að fullyrða. En merking hennar er skýr. Líf heilagrar Rítu var fullt af þyrnum: missi, ofbeldi, sorg og langri þjáningu. Samt blómstraði trúin. Þess vegna er rósin tákn hennar.
Æviágrip
Heilög Ríta frá Cascia er einn vinsælasti dýrlingur kaþólsku kirkjunnar og er oft kölluð verndari þeirra sem glíma við erfiðar eða vonlausar aðstæður.
Heimildir eru ekki að öllu leyti sammála um æviár hennar. Sumir höfundar, nefna árin 1381–1457, en vefur Páfagarðs gefur upp 1371–1447. Elstu ítarlegu ævisögur hennar voru skrifaðar löngu eftir dauða hennar, þannig að ekki eru öll smáatriði vel staðfest. Grunnmyndin virðist þó skýr: hér var raunveruleg kona frá Umbríu á Ítalíu, gift kona sem varð ekkja og gekk síðar í klaustur Ágústínusarnunna í Cascia.
Heimur heilagrar Rítu
Til að skilja heilaga Rítu þarf að skilja heiminn sem hún fæddist inn í. Hvort sem hún fæddist 1371 eða 1381 var Ítalía enn í skugga svartadauða sem hafði farið um Evrópu fáeinum áratugum áður. Sú plága hafði drepið milljónir manna og skilið eftir samfélög sem voru bæði veikari og óöruggari en áður.
En farsóttin var ekki bara í fortíðinni. Plágan blossaði upp aftur í bylgjum, og dauðinn var miklu sýnilegri hluti af daglegu lífi en við eigum að venjast í dag. Jafnframt var kirkjan sjálf að ganga í gegnum eitt erfiðasta skeið sögu sinnar. Þegar Ríta var ung geisaði hinn mikli vesturklofningur, þegar fleiri en einn maður gerði tilkall til páfastólsins. Fyrir venjulegt trúað fólk hlýtur slíkt að hafa valdið ringulreið og óvissu.
Ítalía var á þessum tíma ekki eitt sameinað ríki heldur sundruð veröld borgríkja, aðalsætta og fylkinga sem háðu stöðug átök. Heiður fjölskyldunnar skipti miklu, og blóðhefnd þótti sums staðar eðlilegt svar við ofbeldi.
Eiginkona og móðir
Samkvæmt hefðinni fæddist Ríta sem Margherita Lotti í litla þorpinu Roccaporena nálægt Cascia í Umbríu. Hún fékk trúarlegt uppeldi og kynntist snemma andlegri arfleifð Ágústínusarmunka. Ung giftist hún manni að nafni Paolo di Mancino.
Eldri heimildir lýsa honum sem skapmiklum og jafnvel ofbeldisfullum manni, en þar er erfitt að greina á milli sagnfræði og síðar mótaðrar helgisagnar. Hitt er líklegt að hjónabandið hafi ekki verið auðvelt. Þau eignuðust tvo syni. Síðan skall harmleikurinn á. Paolo var myrtur í átökum samtímans.
Í samfélagi þar sem blóðhefnd þótti sjálfsögð leið til að svara órétti skapaði slíkt nýja hættu. Samkvæmt hefðinni óttaðist Ríta að synir hennar myndu feta sömu leið. Sagan segir að hún hafi fremur beðið þess að sonum hennar yrð hlíft við því að verða morðingjar en að blóðhefndin héldi áfram. Sú hugsun kann að hljóma framandi í dag, en endurspeglar miðaldaskilning á sálarheill sem vóg þyngra en sjálft lífið. Skömmu síðar létust báðir synir hennar úr veikindum. Fyrir flesta hefði þetta getað orðið upphaf beiskju eða örvæntingar en fyrir Rítu varð þetta upphaf nýrrar köllunar.
Klausturkallið
Eftir að hafa misst eiginmann sinn og syni sneri Ríta sér enn dýpra að bæn og trúarlífi. Hún óskaði eftir inngöngu í klaustur Ágústínusarnunna í Cascia. Samkvæmt frásögninni var henni fyrst hafnað, hugsanlega vegna þess að tengsl hennar við blóðuga ættardeilu þóttu skapa hættu fyrir samfélagið. Að lokum náðist sátt og hún fékk inngöngu. Í klaustrinu varð hún þekkt fyrir auðmýkt, bæn, föstur og kærleiksþjónustu við fátæka, sjúka og aldraða.
Þyrnir Krists og dulræn reynsla
Ein þekktasta sagan um heilaga Rítu segir að hún hafi á efri árum, í djúpri íhugun á píslum Krists, fengið sár á enni eins og af þyrni úr þyrnikórónunni. Slíkar frásagnir tilheyra trúarhefð kirkjunnar fremur en staðfestri sagnfræði, en þær sýna hvernig samtíð og eftirtíð hennar skildu hana: sem konu sem lifði mjög djúpt með þjáningu Krists.
Cascia – þar sem minningin lifir
Minning heilagrar Rítu dofnaði ekki eftir dauða hennar. Þvert á móti óx lotning fólks gagnvart henni hratt, og hún varð einn ástsælasti dýrlingur Ítalíu. Í dag eru jarðneskar leifar hennar varðveittar í glerkistu í helgidóminum í Cascia, þar sem margir pílagrímar koma ár hvert til að biðja, leita huggunar eða fela henni erfið mál sín.
 |
| Helgidómur heilagrar Rítu í Cascia (public domain mynd) |
Hún hefur sérstaklega orðið dýrlingur þeirra sem glíma við það sem virðist mannlega séð óleysanlegt: sundruð sambönd, fjölskyldusár, veikindi, sorg eða langvarandi þjáningu.
Kannski er það vegna þess að fólk finnur hjá henni ekki fjarlæga fullkomnun heldur manneskju sem gekk sjálf í gegnum raunverulegar hörmungar. Hún varð ekki heilög vegna þess að lífið var henni auðvelt, heldur vegna þess hvernig hún svaraði því sem lífið lagði á hana. Þess vegna lifir minning hennar enn.
Lærdómur
Hér er ekki dýrlingur sem lifði vernduðu lífi fjarri raunveruleikanum. Hér er kona sem þekkti hjónaband, fjölskyldu, missi, ofbeldi, ótta og sorg. Kannski er það einmitt þess vegna sem svo margir leita enn til hennar. Heilög Ríta kennir ekki að þjáning sé góð í sjálfri sér. Hún kennir að jafnvel þar sem þyrnarnir eru margir getur Guð látið rós blómstra.
Tilvitnun
„Órólegt er hjarta vort þar til það hvílist í þér.“
— heilagur Ágústínus
Bæn
Heilaga Ríta, þú sem gekkst í gegnum sorg, missi og erfiðleika lífsins, bið fyrir okkur. Kenndu okkur að velja frið fremur en hefnd, fyrirgefningu fremur en beiskju, og traust fremur en örvæntingu. Þegar lífið stingur eins og þyrnar, hjálpaðu okkur að muna að Guð getur enn látið rósir blómstra.
Amen.