 |
| Heilagur Kristófer Magallanes og félagar |
Árið 1926 hófst í Mexíkó ein mesta trúarandspyrna 20. aldarinnar. Hún stóð í tæp þrjú ár og kostaði tugþúsundir lífið. Uppreisnin, sem kennd er við slagorðið „Viva Cristo Rey!“ – „Lifi Kristur konungur!“ – oft nefnd Cristero uppreisnin – var ekki skipulagt valdarán heldur djúp grasrótarviðbrögð við róttækri veraldarhyggju sem svipti milljónir fólks réttinum til að iðka trú sína opinberlega.
Í ólgusjó þessara átaka steig presturinn Kristófer Magallanes fram í mynd hljóðláts hugrekkis. Það sem hann og félagar hans reyndu að varðveita var ekki yfirráð eða völd, heldur innsti kjarni samfélags þar sem sakramentin, bænin og samkenndin héldu rótfestu í menningu fólksins. Með elju og trúfesti hélt hann áfram að þjóna fólki sínu í leyni, á meðan ofsóknir gegn kirkjunni náðu áður óþekktum hæðum. Þeir sem lifðu og dóu með honum verða tákn hins óbugandi vilja mannsins til að fylgja sannfæringu sinni, jafnvel í skugga dauðans.
Sögulegur bakgrunnur
Það sem á yfirborðinu leit út fyrir að vera trúarátök var í raun marglaga togstreita um sjálfsmynd þjóðar. Í upphafi 20. aldar hafði Mexíkó lengi búið við mikla misskiptingu þar sem fáir landeigendur og valdastéttir réðu miklu, en fjöldi bænda lifði við fátækt. Mexíkó varð sjálfstætt frá Spáni árið 1821, þannig að byltingin sem braust út í landinu árið 1910 og stóð til 1920 var ekki sjálfstæðisstríð gegn Spáni, heldur innanlandsbylting gegn eigin stjórnvöldum og samfélagskerfi.
Það er fróðlegt að bera Mexíkósku byltinguna saman við spænska borgarastríðið (1936-1939). Í báðum löndum var kirkjan orðin tákn kerfis sem margir töldu andsnúið frelsi og jafnrétti. Á Spáni voru prestaskólar og klaustur oft tengd konungshyggju og forréttindum. Í báðum löndum var viðbragð hinna róttæku að svipta kirkjuna öllu hlutverki í samfélaginu – en án þess að tryggja einstaklingsbundið trúfrelsi í staðinn.
Byltingin í Mexíkó var blóðug samfélagsbylting þar sem gamalt valdakerfi var brotið niður og nýjar hugmyndir um þjóðerni, félagslegt réttlæti og veraldlegt ríki tóku að ryðja sér til rúms. Í því andrúmslofti var ný stjórnarskrá samþykkt árið 1917 sem átti að tryggja veraldlegt ríki, en í stað þess að tryggja trúfrelsi með skynsömum aðskilnaði ríkis og trúfélaga, var gengið í öfuga átt – trú var útilokuð úr opinberu lífi með lagaákvæðum sem gerðu kirkjulíf að glæpsamlegri athöfn.
Í stjórnarskrá Mexíkó frá 1917 var trúfrelsi í orði, en í reynd skert verulega.
3. grein bannaði trúarbrögð í skólastarfi, einnig í einkaskólum með opinbert leyfi.
5. grein bannaði trúarreglur.
24. grein bannaði prestum að stjórna trúarathöfnum utan helgidóma.
130. grein svipti presta borgaralegum réttindum og setti starfsmannakvóta yfir trúariðkun í hverju héraði.
Þetta kerfi lagði kirkjuna undir ríkið og útilokaði samviskufrelsi í reynd. Slík lagasetning átti sér hliðstæðu í ýmsum einræðisríkjum 20. aldar, en á fáum stöðum í vestrænum lýðræðisríkjum varð hún jafn kerfisbundin. Þegar þessum lögum var framfylgt með fangelsunum, aftökum og lokun kirkna, reis upp öflug andstaða úr grasrótinni – þar sem bændur, konur og börn stóðu saman með prestum í felum.
Æviágrip heilags Kristófers
Kristófer Magallanes fæddist árið 1869 í Totatiche í Jalisco. Hann ólst upp við fátækt, en djúpa trú. Eftir að hafa verið vígður prestur árið 1899 helgaði hann sig fólki sveitanna, vann að menntun, stofnaði skóla og hvatti til samvinnu og kristilegra lífsgilda. Þegar aðstæður breyttust í kjölfar byltingarinnar, lét hann ekki af störfum heldur sinnti embætti sínu í leyni og stofnaði prestaskóla sem hann rak í kyrrþey. Hann trúði að kærleikur og trú væru óháð stjórnmálum – og lét ekki óttann standa í vegi fyrir köllun sinni.
Þótt kirkjan hafi áður verið orðin of samofin jarðeignaaðli og misskiptingu, varð hún nú, fyrir alþýðufólkið, tákn um andlegan heim og félagslegt skjól sem var svipt í burtu í einu vetfangi. Stjórnvöld sögðust vilja framfarir, en í reynd höfðu þau tekið frá fólki réttinn til að skíra börn sín, gifta sig og deyja með prest við hlið sér.
Í þessu samhengi var Kristófer handtekinn árið 1927, ranglega ákærður um stuðning við vopnaða uppreisn. Þegar honum var neitað um að skrifa síðustu orð sín til prestanemanna, sagði hann einfaldlega: „Ég dey saklaus og bið Guð að blóð mitt megi verða til að sameina mexíkóska bræður mína.“ Með honum gekk í dauðann nemandi hans, Agustín Caloca, sem hafnaði lífgjöf sem honum var boðið: „Ég þarf að fylgja meistara mínum – og ef það þýðir dauðann, þá fagna ég því.“
Þeir voru ekki einir. Fjórtán ára piltur, José Sánchez del Río, var pyntaður til dauða en hélt fast við trú sína og sagði: „Lifi Kristur konungur! Lifi María frá Guadalupe!“ Þessir einstaklingar og fjölmargir aðrir urðu til vitnis um að trúfesti og kærleikur létu ekki undan óttanum við ofbeldið. Árið 2000 voru Kristófer og tuttugu og fjórir félagar hans teknir í tölu heilagra.
Arfleifð sem lifir áfram
Saga Cristero-hreyfingarinnar er ekki einföld saga um góða menn og vonda. Kaþólska kirkjan í Mexíkó hafði um langt skeið verið of tengd valdi, landeigendum og forréttindakerfi sem margir upplifðu sem óréttlátt. Það auðveldar skilning á því hvers vegna andstaðan gegn kirkjunni varð svo hörð þegar byltingarandinn vaknaði. En þegar ríkið gekk svo langt að banna fólki að iðka trú sína, skíra börn sín, giftast í kirkju eða deyja með prest við hlið sér, varð andstaðan ekki lengur aðeins pólitísk heldur djúpt mannleg.
Langtímalærdómur fyrir stjórnmálamenn
Það sem Cristero-uppreisnin kennir er þetta: Að vernda trúfrelsi er ekki það sama og að færa trúarhópum forréttindi. Það þýðir að ríkið forðast að setja sig í dómarasæti yfir því hvernig fólk lifir lífi sínu samkvæmt samvisku sinni – hvort heldur sem sú samviska er trúarleg eða veraldleg. Ríki sem bannar trúarleg tákn, helgihald eða sakramenti – jafnvel í nafni jafnréttis – fer að skerða þá breidd mannréttinda sem það segist verja. Þessir atburðir minna á að trúfrelsi er ekki lúxus í frjálsu samfélagi – heldur nauðsyn. Í trúfrelsi felst ekki eingöngu réttur til að trúa, heldur einnig að lifa samkvæmt þeirri trú, opinberlega og með reisn. Þar sem slíkt frelsi er brotið, þar hrynja líka önnur mannréttindi eitt af öðru.
Arfleifð þessara átaka lifir enn meðal mexíkósku þjóðarinnar. Hún er ekki aðeins varðveitt í sögubókum eða í minningu kirkjunnar um píslarvotta sína, heldur í lifandi trú fólksins sjálfs. Fyrir mörgum árum sá ég myndskeið frá þessum heimshluta þar sem fólk safnaðist saman undir berum himni, söng við undirleik gítara og endurtók orðin: Viva Cristo Rey! Það sem áður var hróp þeirra sem gengu í dauðann hefur orðið að vitnisburði um von, þrautseigju og trú sem lifði ofsóknirnar af.
Mexíkó tók ekki upp formlegt samband við Páfagarð aftur fyrr en árið 1992. Þá var stjórnarskránni breytt og trúfélög fengu aftur réttindi til að eiga eignir og starfa opinberlega. En sárin lifa enn í minningu fólks, söngvum, hátíðum og bænum, þar sem orð eins og „Lifi Kristur konungur!“ eru hvorki krafa um yfirráð né afturhvarf – heldur játning um innra frelsi og samstöðu með þeim sem þegja og þjást.
Kirkjan, félagslega réttlætið og lærdómur Rómönsku Ameríku
Saga Mexíkó hjálpar okkur einnig að skilja síðari átök innan kaþólsku kirkjunnar í Rómönsku Ameríku. Þegar litið er til sögu Mexíkó á 20. öld sést að tortryggni kirkjunnar gagnvart byltingarkenndum félagslegum hugmyndum varð ekki til úr engu. Þar höfðu stjórnvöld, í nafni framfara og félagslegs réttlætis, fyrst ráðist gegn forréttindakerfi sem kirkjan hafði um langt skeið verið of nátengd, en síðan gengið svo langt að gera trúariðkunina sjálfa að skotmarki. Þetta er mynstur sem sést þegar saga byltinganna allt frá þeirri frönsku á ofanverðri 18. öld er skoðuð.
Þegar síðan hin svonefnda frelsunarguðfræði (teología de la liberación) sem kom fram seint á sjöunda áratugnum og blómstraði á áttunda og níunda áratug 20. aldar í Rómönsku Ameríku og talaði af krafti fyrir réttindum fátækra, heyrðu margir í Vatíkaninu óm af eldri átökum. Hættan var sú að réttmætt ákall hinna fátæku um félagslegt réttlæti gæti smám saman umbreyst í byltingarhugmyndafræði og of mikla nálgun við byltingaröfl álfunnar.
Fátækt, kúgun og misskiptingu álfunnar var og er ekki hægt að mæta með þögninni einni. Biblían sjálf er full af slíkum köllunarröddum. Guð heyrir hróp þrælanna í Egyptalandi og leiðir þá til frelsis. Spámenn Gamla testamentisins fordæma þá sem kúga fátæka og safna auðæfum á kostnað annarra. Jesús sjálfur boðar fagnaðarerindi fátækum, mettar hungraða og bendir á að það sem gert er einum hinna minnstu sé honum sjálfum gert. Það er því skiljanlegt að prestar og guðfræðingar Rómönsku Ameríku hafi spurt hvort kirkjan ætti ekki að grípa til ákveðnari aðgerða gagnvart félagslegu óréttlæti.
En svarið er þegar að finna í Nýja testamentinu. Jesús hafnaði því að byggja ríki sitt á valdi þessa heims. Hann sagði við Pétur í Getsemane: „Slíðra sverð þitt“, og fyrir Pílatusi sagði hann: „Mitt ríki er ekki af þessum heimi.“ Jafnvel nánustu lærisveinar Jesú áttu erfitt með að skilja þetta til fulls. Þeir væntu Messíasar sem kæmi í mætti og dýrð, án þjáningar og kross. En Jesús kallaði þá til annarrar leiðar – leiðar þjónustu, fórnfýsi og gjafmildi.
Að fylgja honum næst með því að ganga með honum veg krossins. Sá sem heldur fast í drauminn um sigursælan Messías án krossins mun aldrei skilja Jesú til fulls. En sá sem „missir líf sitt“ hans vegna (Mark 8.35), vill „vera síðastur allra og þjónn allra“ (Mark 9.35) og er reiðubúinn að „drekka bikarinn“ og bera kross sinn (Mark 10.38), sá getur, líkt og Bartímeus blindi sem Jesús læknaði fyrir utan Jeríkó, farið að sjá skýrar og „fylgt Jesú eftir á veginum“ (Mark 10.52). Í þeirri göngu með Kristi, jafnvel í skugga þjáningar og ofsókna, fæðist hið sanna hugrekki og sú von sem verður ekki sigruð.
En misskilningurinn hvarf ekki. Meira að segja eftir að Jesús var upprisinn spurðu þeir hann: „Drottin ætlar þú á þessum tíma að endurreisa ríkið handa Ísrael?“ (Post. 1,6). Þessi spenna hefur því aldrei horfið alveg. En svar Jesú er alltaf hið sama og er alveg skýrt. Kirkjan getur ekki og hefur aldrei getað orðið pólitísk hreyfing eða tekið upp hugmyndafræði sem réttlætir valdbeitingu. Spennan sem varð til í kringum frelsunarguðfræðina snerist því ekki um það hvort kirkjan ætti eða mætti standa með fátækum — þess hefur guðspjallið alltaf krafist — heldur hvernig hún gæti gert það án þess að glata andlegu eðli sínu eða verða verkfæri veraldlegra afla. Þannig varð til spenna sem lifir enn í kirkjusögunni: hvernig kirkjan getur staðið með hinum smáu og kúguðu án þess að glata sjálfstæði sínu gagnvart pólitískum hugmyndakerfum. Þetta er ekki aðeins saga fortíðarinnar, heldur spurning sem kirkjan stendur frammi fyrir meðal hverrar nýrrar kynslóðar.
Tilvitnun
„Fyrir Krist og heilaga Maríu mey frá Guadalupe.“
– Heilagur Kristófer Magallanes
Lærdómur af lífi heilags Kristófers
Í Kristófer og félögum hans birtist okkur sá kraftur sem býr í samvisku mannsins. Þeir reyndu ekki að ná völdum, heldur vildu vera trúir því sem þeir töldu heilagt. Trú þeirra byggðist ekki á veraldlegu vopnavaldi, heldur þjónustu og fórn. Orð þeirra – „Lifi Kristur konungur - Viva Cristo Rey“ – voru ekki krafa um yfirráð, heldur játning um innra frelsi, játning sem stendur uppi gegn öllum tímabundnum lögum og skilyrðum. Saga þeirra er vitnisburður um að mannlegt samviskufrelsi er heilagt og að vonin getur logað jafnvel á aftökustaðnum.
Bæn
Guð eilífi og miskunnsami,
sem gafst heilögum Kristófer Magallanes og félögum hans náð
til að elska þig allt til dauða,
veittu okkur hugrekki til að fylgja samvisku okkar,
að vera trú í myrkri, örugg í þjáningu
og miskunnsöm jafnvel gagnvart þeim sem beita ofbeldi og ofsækja.
Megum við, líkt og þeir, bera nafn þitt með virðingu
og lifa í þjónustu sannleikans.
Fyrir Krist, Drottin vorn. Amen.