Aþanasíus frá Alexandríu – Rödd barnsins sem varð rödd kirkjunnar
Það var bjartur dagur við Miðjarðarhafið. Sólargeislarnir léku sér í öldunum og ströndin fyrir utan Alexandríu ómaði af hlátri barna að leik. Berfættir og áhyggjulausir léku nokkrir drengir sér að því að skíra. Meðal þeirra var Aþanasíus sem hélt á skel og mælti í einlægni orðin sem hann hafði heyrt í kirkjunni. Þeir skírðu hver annan í nafni Föðurins og Sonarins og hins Heilaga Anda.
Alexander biskup gekk þar hjá og sá í þessu ekki aðeins leik — hann sá köllun. Hann kallaði þá til sín og spurði út í hvað þeir væru að gera. Þegar hann sannfærðist um að skírnin hefði verið rétt framkvæmd, ákvað hann að bjóða þeim fræðslu. Þannig hófst vegferð Aþanasíusar: ekki með þrumum og eldingum, heldur við ströndina, í leik undir sólinni.
Aþanasíus fæddist um árið 295 í Alexandríu í Egyptalandi. Hann ólst upp í menningarlegu og trúarlegu umhverfi og naut góðrar menntunar. Að tilstuðlan Alexanders biskups varð hann prestur og síðar guðfræðingur og ritari biskupsins.
Hann fylgdi Alexander til fyrsta allsherjarþings kristinnar kirkju í Níkeu árið 325. Konstantínus keisari kallaði það saman í þeirri von að binda endi á deilur um guðfræðileg álitamál sem ógnað gátu samstöðu hins nýkristna ríkis. Þar var sérstaklega tekist á um kenningu Aríusar prests frá Alexandríu, sem hélt því fram að Sonurinn væri skapaður en ekki fæddur af Föðurnum og því ekki fullkomlega guðlegur.
Þingið hafnaði kenningu Aríusar og staðfesti með afgerandi hætti að trúin á Jesú Krist væri sú að hann er „Guð af Guði, ljós af ljósi, sannan Guð af sönnum Guði, getinn, ekki gjörðan, sameðlis Föðurnum“. Sú yfirlýsing varð grundvöllur Níkeujátningarinnar, sem hefur frá því verið notuð sem ein helsta trúarjátning kristinnar kirkju. Hún er enn í dag hluti af trúararfleifð Kaþólsku kirkjunnar og Þjóðkirkjunnar, sem báðar byggja á þeirri trú sem mótuð var í Níkeu.
Við hlið Níkeujátningarinnar er einnig önnur fornkirkjuleg játning kennd við heilagan Aþanasíus. Sú játning — sem líklega er ekki eftir hann sjálfan — kallast Aþanasíusarjátningin (Quicumque vult) og leggur áherslu á þríeininguna og guðdóm og manngervingu Krists með sérlega nákvæmum orðum. Hún er notuð bæði innan Kaþólsku kirkjunnar og Þjóðkirkjunnar, og ber vitni um þann trúarlega arf sem tengist nafni hans.
Þó Aþanasíus væri enn ungur prestur gegndi hann lykilhlutverki í röksemdafærslu gegn aríanismanum og varð fljótt helsti talsmaður réttrar trúar. Eftir andlát Alexanders var hann valinn biskup Alexandríu og tók við hinu mikla en erfiða hlutverki að verja hina nýmótuðu trúarkenningu. Þetta leiddi til þess að hann var rekinn í útlegð fimm sinnum á ævinni og var samtals sautján ár í fjarlægð frá sínum biskupsstóli.
Þrátt fyrir það lét hann ekki deigan síga heldur hélt áfram að kenna og skrifa með þeirri trúarlegu festu og djúpu hugsun sem hefur einkennt kirkjufræðara í gegnum aldirnar. Staða hans var svo sérstök að jafnvel keisarar og biskupar stóðu gegn honum um tíma, en hann sveigðist ekki frá sannleikanum sem hann hafði viðurkennt í hjarta sínu og rökstutt í ritum sínum. Af þeirri ástæðu var sagt um hann: Athanasius contra mundum — Aþanasíus gegn heiminum.
Meðal helstu rita hans eru Um holdtekju Orðsins (De Incarnatione Verbi Dei) og Ævi heilags Antoníusar, sem varð áhrifarík í mótun einsetuhefðar í kristninni. Aþanasíus lést árið 373, eftir langa og stormasama þjónustu — ekki sem sigurvegari í augum heimsins, heldur sem þjónn sannleikans.
Tilvitnun úr tíðabænabókinni
„Orð Guðs, andlegt og óforgengilegt, kom inn í heim vorn — ekki sem fjarlægur gestur, því hann fyllir alla hluti, heldur af umhyggju fyrir oss, til að opinbera sig með skýrum hætti. Hann miskunnaði sig yfir veikleika mannkynsins og vildi ekki láta sköpunina glatast eða dauðann fá vald yfir oss.
Því íklæddist hann líkama eins og vorum eigin, í öllum sínum veruleika, og í Meyjunni reisti hann sér musteri, sem hann gjörði að sínu eigin. Þar sem allir voru undirseldir dauðanum, ofurseldi hann þennan líkama dauðanum í allra þágu og frambar hann Föðurnum af kærleika.
Með þessum hætti braut hann vald dauðans og eyddi forgengileikanum. Orðið, sem er hafið yfir allt, endurreisti mannkynið til ódauðleika og kallaði það frá dauða til lífs með náð upprisunnar.“
– Aþanasíus frá Alexandríu, Um holdtekju Orðsins
Lærdómur
Aþanasíus minnir okkur á að kristin trú stendur og fellur með þeirri sannfæringu að Guð hafi raunverulega stigið inn í heim okkar. Hann varð ekki aðeins sýnilegur um stund, heldur tók á sig líf okkar í allri sinni viðkvæmu mynd — til að lyfta því upp. Í því felst vonin: að ekkert í mannlegu lífi er Guði framandi, og ekkert svo brotið að það verði ekki endurreist.
Þegar Aþanasíus ver þessa trú gegn mótstöðu heimsins er það vegna þess að hún snertir sjálfa frelsissögu mannsins. Ef Kristur er ekki sannur Guð sem varð sannur maður, þá stendur ekkert eftir nema óvissa. En ef það er satt — eins og Aþanasíus hélt fram — þá hefur dauðinn misst vald sitt og lífið opnast í nýrri vídd.
Þannig kallar Aþanasíus okkur ekki aðeins til að halda fast við kenningu, heldur til að treysta þeirri von sem felst í henni: að Guð hefur komið nær, og að líf okkar er kallað til þátttöku í hans eigin lífi.
Drottinn Guð, sem kallaðir þjón þinn Aþanasíus til að þjóna þér frá barnsaldri,
kenn oss að elska sannleikann af barnslegri einlægni og þroskaðri trúmennsku.
Gef oss hugrekki til að standa með þér, jafnvel þegar við stöndum ein.
Látum orð þín og náð móta líf okkar, eins og þau mótuðu hans,
svo að við megum lýsa þínum sannleika með kærleika og festu.
Fyrir Jesú Krist, Orðið sem varð hold,
Amen.