« Páfi útnefnir patríarka Kaldeakirkjunnar í Írak kardínálaHinir heilögu – Fyrirmyndir á lífsleið okkar: Norbert frá Magdeburg »

15.07.07

  18:49:38, Skrásetjari: Ragnar Geir Brynjólfsson   , 2886 orð  
Flokkur: Ýmsir höfundar

Hinir heilögu – Fyrirmyndir á lífsleið okkar: Heilagir konungar Norðurlanda

(Eftirfarandi grein sem Torfi Ólafsson þýddi úr þýsku birtist í Kaþólska kirkjublaðinu í júlí 2005 og er endurbirt hér með leyfi ritnefndarinnar og þýðandans. (Aths. RGB )

Eiríkur Svíakonungur, Knútur Danakonungur, Ólafur Noregskonungur
- 10. júlí

Við minnumst 10. júlí hinna miklu verndardýrlinga Norðurlandaþjóðanna. Þeir hafa hlotið sama messudag í dagatalinu. Vegna tengsla okkar við þessi lönd hafa dýrlingar þeirra líka verið skráðir í dýrlingatal okkar.

Eiríkur helgi Svíakonungur

Heimildir eru mjög fáorðar um ævi og dauða þessa unga konungs, að því frátöldu sem sagt er frá honum í ævisögu hans sem skráð var á 13. öld.
Hann mun hafa setið á konungsstóli Svía um miðja 12. öld. Um hann er sagt að hann hafi verið dyggðugur, trúaður og þegnum sínum góður konungur. Hann tókst á hendur krossferð gegn Finnum, ásamt með Henriki biskupi sínum, bæði til þess að efla áhrif Svía þar í landi og útbreiða kristinn sið. Hann bar sigurorð af Finnum er hann hélt heim til Svíþjóðar. Eiríkur átti þó ekki aðeins vini, heldur einnig volduga óvini. Svo er frá sagt að á uppstigningardag 1160 hafi Magnús Danaprins, leiðtogi samsæris gegn honum, hálshöggvið hann.

Eiríkur var faðir þjóðar sinnar eða réttar sagt þjónn allra þegna sinna. Hann var óþreytandi í viðleitni sinni til að koma á réttlæti meðal þeirra. Allir hamingjusnauðir menn nutu verndar hans, þeir gátu alltaf snúið sér til hans með kvartanir sínar og voru þá tafarlaust leystir frá kúgun þeirri sem þeir höfðu verið ofurseldir. Hann heimsótti oft sjálfur sjúka fátæklinga og dró úr þrautum þeirra með rausnarlegum ölmusugjöfum. Hann var ánægður með arf þann sem hann fékk eftir föður sinn og lét því ekki innheimta neina skatta af þegnum sínum. Hann sá um að margar kirkjur yrðu byggðar. Hann setti viturleg lög til þess að afnema misgerðir og tryggja frið í ríkinu.

Enda þótt hann væri mjög friðsamur maður að eðlisfari, lenti hann engu að síður í stríði. Finnar, sem voru heiðnir menn og
hjátrúarfullir, réðust oft inn í ríki hans og rændu þar og unnu hervirki. Hann lagði því til stríðs við þá og vann á þeim fullnaðarsigur. Þegar hann leit yfir vígvöllinn, þar sem líkin lágu eins og hráviði, gat hann ekki varist tárum. Það er mjög sorglegt, sagði hann, að svona margir ógæfusamir menn skyldu deyja án þess að meðtaka náð skírnarinnar. Þegar hann hafði lagt allt Finnland undir sig, fól hann heilögum Hinrik, biskupi í Uppsölum, að boða þar trúna, og byggði þar margar kirkjur.

Guðrækni Eiríks kom ýmsum Svíum, sem héldu fast við heiðni sína, til þess að hæða hann í fyrstu og hata hann þegar frá leið. Magnús, sonur Danakonungs, sem sóttist eftir sænsku krúnunni, tók að sér forustu hinna óánægðu og gekkst fyrir samsæri um að ráða konunginn af dögum. Daginn eftir uppstigningardag braust uppreisnin út. Eiríkur var viðstaddur heilaga messu þegar menn sögðu honum að uppreisnarmenn hefðu gripið til vopna og væru á leiðinni að ráðast á hann. Hann svaraði með ótruflaðri sálarró: “Við skulum að minnsta kosti vera rólegir fram yfir fórnunina, síðari hluti hátíðarinnar verður svo haldinn annars staðar.”

Þegar messunni var lokið fól hann sig Guði á hendur, signdi sig með hinu heilaga krossmarki, og þar sem hann vildi fara sparlega með blóð hinna trúu þegna sinna, sem voru reiðubúnir til að láta líf sitt honum til varnar, reið hann einn í fararbroddi fyrir varðliði sínu. Þegar samsærismennirnir mættu honum, réðust þeir að honum morðóðir, rifu hann ofan af hestinum, misþyrmdu honum og hálshjuggu hann að síðustu af hatri sínu til kristinnar trúar.

Listaverk sýna Eirík sem ungan mann og skegglausan sem heldur á sverði og fána eða ríkisepli. Hann varð þjóðardýrlingur Svía þótt hann væri aldrei tekinn opinberlega í tölu helgra manna.

Knútur Danakonungur

Knútur var sonur Sveins konungs sem ríkti í Danmörku 1047-1074. Þegar konungurinn dó völdu Danir fyrst Harald sem eftirmann hans. Þegar hann dó 1080, tók Knútur (fjórði konungur Dana með því nafni) við konungdómi. Á hinum skammvinna stjórnartíma sínum lét hann boða kristna trú í Kúrlandi, Samogitíu og Litháen. Knútur sótti fast að efla konungsvaldið gegn aðlinum og bæta hina veiku stöðu kirkjunnar í Danmörku. Hann skipaði biskupa til þess að leysa hina veraldlegu aðalsmenn af hólmi og hann reyndi að bæta fjárhagsstöðu kirkjunnar með því að leggja á tíund. Þá kom hann örlátlega á fót líknarstofnunum til þess að bæta álit kirkjunnar meðal Dana. Líf hans, ekki aðeins hið pólitíska heldur einnig hið persónulega, einkenndist af kristilegri hugsun.

En viðleitni hans til endurbóta á ríkisrekstrinum gerði marga að óvinum hans. Hann lagði til atlögu við heri Vilhjálms sigursæla en beið ósigur og 1086 braust út uppreisn gegn honum. Knútur reyndi að ná aftur völdum í Óðinsvéum og á Fjóni, en sú tilraun fór út um þúfur. Þegar hann gerði sér ljóst að hann kæmist ekki framar til valda, dró hann sig í hlé í kirkju heilags Albans og dó þar á grátunum þegar spjóti var varpað að honum. Það var árið 1086.

Heilagur Knútur konungur leitaði aðeins leiða og efna til þess að gera þegna sína hamingjusama. Hann kom á fyrirmyndar skipulagi í öllu ríkinu og þar sem fordæmi aðalsins er helsta fyrirmynd fólksins, hófst hann handa um að koma á kristilegum aga og hinum bestu siðum í höll sinni. Við þær dyggðir sem prýddu hinn mikla konung bætti hann öllum þeim sem hinir miklu dýrlingar voru þekktir fyrir. Hann agaði líkama sinn með ströngu föstuhaldi og dálæti hans á deyðingu holdsins gekk svo langt að í viðbót við harða ögun líkamans var hann í yfirbótarskyrtu úr hörðu hári. Hann var oft niðursokkinn í innilegar samræður við Guð til þess að biðja hann um þá náð sem hann þarfnaðist. Hann sóttist eftir að kynnast guðhræðslu annarra og verndaði þá og heiðraði sem þjónuðu Guði. Þeir sem störfuðu á vegum kirkjunnar fundu sérstaklega fyrir áhrifum örlætis hans. Hann veitti prestum ýmis forréttindi og frelsi. Tilgangur hans með því var að gera þá sem virðulegasta í augum fólksins. Hann lét einskis ófreistað til þess að sannfæra þegna sína um að gjalda yrði kirkjunni tíund til framfærslu prestanna. Hann leit svo á að sú viðleitni væri allrar athygli verð að útbreiða ríki Jesú Krists. Af því stafaði sá brennandi áhugi sem hann bar í brjósti fyrir að fræða fólk um gleðiboðskapinn. Af þeim áhuga spratt örlæti hans við kirkjurnar sem hann lét byggja og bjó konunglegu skrauti. Kirkjunni í Hróarskeldu á Sjálandi, sem var aðsetursborg hans og höfuðstaður, gaf hann gullfallega kórónu sem hann bar við helgar tíðir þar.

Árið 1086 hóf nokkur hluti aðalsins uppreisn gegn konunginum. Hann reyndi fyrst að lægja þær deilur á friðsamlegan hátt, en honum varð brátt ljóst að hann hafði verið svikinn og uppreisnarmenn sóttu nú hratt í áttina til Óðinsvéa til þess að ráðast á hann sjálfan. Þótt honum bærust fréttir af því tók hann því með ró og stillingu og hélt að venju til Albanskirkju til þess að vera viðstaddur heilaga messu. Henni var naumast lokið þegar menn báru honum þær fréttir að óvinirnir sæktu hratt fram. Þegar Eiríkur greifi réð honum til þess að leggja á flótta, svaraði hann: “Nei, nei, ég legg ekki á flótta, fyrr vil ég lenda í höndum óvina minna en yfirgefa þá sem mér eru hollir. Og svo er það ekki annað en líf mitt sem þeir sækjast eftir.”

Hinn heilagi konungur hugsaði nú ekki um neitt annað en búa sig undir dauðann sem var að nálgast. Hann lagðist niður frammi fyrir altarinu þar sem hann þáði í fullkominni ró heilagt altarissakramenti, þegar hann hafði auðmjúklega játað syndir sínar og lýst því hátíðlega yfir að hann fyrirgæfi óvinum sínum. Þá tók hann Saltarann (sálma Davíðs) til þess að styðjast við hann í bænum sínum. Nú voru óvinir hans komnir að kirkjunni og réðust að henni frá öllum hliðum. Benedikt, bróðir konungsins, varði dyrnar með þeim fáu hermönnum sem hann hafði ráð yfir. Meðan þeir sýndu af sér undraverðan kraft og hugrekki, lenti steinn á enni Knúts við augnabrýnnar. Þeim steini var kastað utan frá inn um kirkjuglugga. Konungurinn baðst fyrir án afláts og þrýsti sárinu saman með hendinni til þess að draga úr blóðrásinni. Þar sem uppreisnarmennirnir gátu ekki brotið sér braut inn um dyrnar, unnu þeir eið að því að gera ekkert frekar af sér. Einn af leiðtogum þeirra bað um að fá að tala við konunginn með það að yfirvarpi að hann ætlaði að bera fram vopnahléstillögu. Knútur skipaði svo fyrir að honum skyldi hleypt inn. Benedikt einn setti sig upp á móti vilja hans þar sem hann grunaði að um svik væri að ræða en ekki var farið eftir því, þótt það kæmi brátt í ljós að hann hafði haft rétt fyrir sér, því þegar óþokkinn Egwind laut konungi djúpt, eins og hann vildi heilsa honum, reis hann upp, dró rýting undan kápu sinni og rak hann í líkama konungs. Morðinginn snaraði sér upp á altarið til þess að komast undan gegnum gluggann, en þegar hann var kominn út til hálfs greiddi Palmar, einn af bestu herforingjum konungs, honum slíkt högg með sverði að tók gegnum líkamann svo að annar hlutinn valt út en hinn inn í kirkjuna. Þegar varmennin sáu þetta, óx bræði þeirra um allan helming og þeir tóku að kasta grjóti og múrsteinum inn um gluggana. Helgiskríninu, sem geymdi bein heilags Albans og heilags Ósvalds og Knútur hafði komið með frá Englandi, var velt um koll. En heilagur Knútur lá nú frammi fyrir altarinu með útbreidda arma, fól Guði sálu sína og beið dauða síns með guðrækilegri undirgefni. Hann lá í þessum stellingum þegar kastspjót, sem varpað var inn um glugga, fullkomnaði fórn hans. Bróðir hans féll líka og með honum sautján aðrir. Þetta gerðist 10. júlí 1086. Hinn heilagi konungur hafði setið um það bil sex ár að völdum, og honum fylgdi eftir Ólafur IV bróðir hans.

Á myndum er Knútur sýndur sem konungur. Hann heldur á ör og lensa eða rýtingur er hjá honum. Danir heiðra Knút sem tekinn var í tölu heilagra sem verndardýrlingur 1101 og var því lýst yfir að hann væri fyrsti píslarvottur Dana.

Ólafur helgi Noregskonungur

Á Norðurlöndum voru það konungarnir sem stóðu fyrir kristnitökunni og studdu hana. Þriðji píslarvotturinn á konungsstóli þeirra landa var Ólafur II Noregskonungur, fæddur 990, og höldum við minningarhátíð hans á sama degi og hinna fyrri. Víkingaferðirnar, sem hann tók þátt í sem ungur maður, komu honum í snertingu við kristinn sið. Kristindómurinn hafði svo djúp áhrif á hann að hann lét skírast í Rouen (Rúðuborg), Frakklandi.

Árið 1015 sneri hann aftur til Noregs, sameinaði landið með hernaði og samningum og lét krýna sig til konungs yfir öllum Noregi. Samtímis studdi hann markvisst og styrkti kristilegt trúboð í landinu. Ýmsum norskum ættarhöfðingjum féll illa of mikill strangleiki hans og pólitísk markmið, og skipulögðu þeir uppreisn gegn honum ásamt með Knúti Danakonungi – sem þá ríkti líka í Englandi. Ólafur varð að flýja og fann sér hæli hjá skyldmennum í Rússlandi. Ólafur reyndi aftur að ná landi sínu á sitt vald en féll 29. júlí 1030 í bardaga við Stiklastað (norðaustanvert við Þrándheim).

Þegar friður var kominn á í öllum löndum Ólafs konungs, leitaðist hann við að útrýma með einhverjum hætti hjátrú og hjáguðadýrkun. Hann ferðaðist sjálfur um borgirnar og hvatti þegna sína til að opna augu sín fyrir ljósi gleðiboðskaparins, sem boðaður var af trúboðum sem voru í fylgdarliði hans. Víða lét hann rífa niður musteri sem reist voru hjáguðunum, neyddi þá sem frá höfðu fallið til hlýðni og refsaði þeim líkamlega. Heiðingjar reiddust þessum yfirgangi hans og kærðu hann fyrir Knúti II Danakonungi, hinum mikla. Þeir lýstu Ólafi fyrir Knúti sem harðstjóra sem reyndi að útrýma guðum þeirra, lögum og siðum og báðu hann að leysa sig úr þessum óbærilega þegnskap. Stjórnandi Englands og Danmerkur var auðunnari til stuðnings við málstað þeirra en hann ella hefði verið, þar sem hann hafði af tillitssemi við bróður sinn látið Noreg í friði en þóttist nú laus allra mála eftir andlát hans. Hann tók sér nú titilinn “konungur Noregs” sem uppreisnarmennirnir gáfu honum og skrifaði Ólafi konungi skipandi bréf, þar sem hann heimtaði að hann afsalaði sér krúnunni í sínar hendur. Ólafur gat ekki misskilið að nú væri óveður að skella á honum og hélt á náðir Omundar mágs síns, sem bauð honum aðstoð sína. Þeir bjuggu nú út hvor sinn flota með fjögur hundruð skipum til þess að ráðast á Knút. Vonir þeirra glæddust við það að Ulvo eða Wulfo, sem gengið hafði að eiga Estritu, systur Knúts, kom nú til liðs við þá með jafnmikinn liðsstyrk. Ólafur átti að sjá um Sjálandsstrendur en hinir áttu að sjá um aðrar. Knútur hélt til móts við þá með þúsund skipa flota og auk þess her á landi. Ráðist var á Omund en úrslit þeirrar orrustu voru óviss. Wulfo sýndi stríðskænsku sem varð honum til frægðar og sökkti nokkrum af þeim skipum sem stefndu til hans og kveikti í öðrum. En þegar Ólafur hafði þegar unnið sigur yfirgáfu hann sviksamlega Danir sem höfðu gengið til liðs við hann svo að sex hundruð skip komu Knúti nú til hjálpar og þar með voru úrslit bardagans ráðin. Ólafur var flæmdur burt úr ríkjum sínum, flýði til Svíþjóðar og þaðan til Rússlands, á náðir Jaroslavs konungs sem giftur var systur hans.

Þegar Ólafur helgi komst á snoðir um að valdsmenn í ríki hans áttu í útistöðum hver við annan og flestir vildu skora á hann að koma aftur heim í ríki sitt, fór hann til Norðurlanda þar sem Omund mágur hans tók á móti honum með innilegri ánægju. Hann safnaði nú að sér fjölmennum her til þess að ná konungstign sinni aftur í sínar hendur. en í orrustu sem háð var 29. júlí 1030 nálægt Stiklastað í nágrenni Þrándheims, var hann svikinn og lét þar með líf sitt. Hann hafði þá verið konungur í sextán ár.

Ólafur helgi var jarðsettur í Þrándheimi. Árið eftir lét Grímkell biskup heiðra hann opinberlega í kirkju sinni og lýsti yfir píslarvætti hans. Ólafur er sýndur á myndum í herklæðum síns tíma með ríkisepli, veldissprota og bikar; bryntröll og stríðsöxi (það voru þau vopn sem urðu honum að bana). Undir fótum hans liggur oft dreki með mannshöfuð og kórónu (hin sigraða heiðni). Hann er verndardýrlingur Norðmanna.

Heimild: http://www.vortex.is/catholica/snts.html

No feedback yet


Form is loading...